{"id":973,"date":"2020-06-19T17:02:14","date_gmt":"2020-06-19T14:02:14","guid":{"rendered":"https:\/\/www.pen-kurd.org\/?p=973"},"modified":"2020-06-19T17:02:14","modified_gmt":"2020-06-19T14:02:14","slug":"helbestkar-niviskar-piremerd-e-ku-pistgiriyek-behempa-da-capemeniya-kurd","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pen-kurd.com\/kurmanci\/helbestkar-niviskar-piremerd-e-ku-pistgiriyek-behempa-da-capemeniya-kurd\/","title":{"rendered":"Helbestkar, niv\u00eeskar P\u00eerem\u00eard \u00ea ku Pi\u015ftgiriyek B\u00eahempa da \u00c7apemeniya Kurd"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\">NAVENDA N\u00db\u00c7EYAN &#8211; P\u00eerem\u00eard wek\u00ee helbestkareki kurd \u00ea navdar t\u00ea nas\u00een. Di navbera sal\u00ean 1908-18\u2019an de di gelek kovar \u00fb rojnamey\u00ean kurd\u00ee y\u00ean li Stenbol\u00ea hatin \u00e7apkirin de cih girtiye \u00fb berpirsiyar\u00ee hilgirtiye.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bi avakirina komar\u00ea re P\u00eerem\u00eard Tirkiyey\u00ea terk dike \u00fb vedigere Sil\u00eamaniy\u00ea. Heta 19&#8217;\u00ea Hez\u00eerana 1950\u2019\u00ee ku \u00e7\u00fb ser dilovaniya xwe pi\u015ftgiriyek b\u00ea hempa da \u00e7apemeniya kurd.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00cero salvegera niv\u00eeskar, helbestkar \u00fb rojnameger\u00ea Kurd P\u00eerem\u00eard e. P\u00eerem\u00earg 70 sal ber\u00ea di 19&#8217;\u00ea Hez\u00eerana 1950&#8217;\u00ee de ji nava xebat\u00ean \u00e7apemeniya Kurd ko\u00e7 ki. P\u00eerem\u00eard bi berhem \u00fb xebat\u00ean xwe pi\u015ftgiriyek mezin da \u00e7apemeniya Kurd. Pi\u015ft\u00ee Berzenc\u00ee \u00ceng\u00eel\u00eezan dest dan\u00ee ser \u00e7apxaney\u00ea \u00fb dewr\u00ee \u015faredariy\u00ea kirin, li \u00e7apxaney\u00ean din hin faliyet\u00ean we\u015fan, \u00e7ap\u00ea y\u00ean bi s\u00eenor hatin kirin. Xebata her\u00ee gir\u00eeng ya v\u00ea \u00e7apxaney\u00ea kovara Jiyan Newe<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">li wir dihat \u00e7apkirin. Ev \u00e7apxaneya ku li Iraq\u00ea di war\u00ea p\u00ea\u015fketina \u00e7apemeniya kurd de xwed\u00ee cihek\u00ee gir\u00eeng e di sala 1934\u2019an de dest diguher\u00eene. Kes\u00ea ku \u00e7apxaney\u00ea kir\u00ea dike P\u00eerem\u00eard an j\u00ee bi nav\u00ea Tewf\u00eeq\u00ea Sil\u00eamaniy\u00ea ye.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">P\u00eerem\u00eard di sala 1934\u2019an de pi\u015ft\u00ee ku \u00e7apxaney\u00ea kir\u00ea dike kovara jiyan ku weke berdewama Jiyan Newe \u00e7ap dike. Di kovar\u00ea de niv\u00ees\u00ean der bar\u00ea edebiyat, ziman, maf \u00fb c\u00eehana pol\u00eet\u00eek a kurd de t\u00ea niv\u00eesandin. P\u00eerem\u00eard ku bi nasnameya rojnameger, helbestkar \u00fb akt\u00eev\u00eest\u00ea pol\u00eet\u00eek t\u00ea nas\u00een kovara Jiyan berhema w\u00ee ya her\u00ee gir\u00eeng e \u00fb di heman dem\u00ea de di d\u00eeroka \u00e7apemeniya kurd de xwed\u00ee cihek\u00ee gir\u00eeng e. P\u00eerem\u00eard ji \u00e7ap\u00ea bigire heta belavkirin\u00ea, ji kaxiz\u00ea bigire heta f\u00eenans\u00ea bi kovara Jiyan eleqeder b\u00fbye. Di bin \u015fert\u00ean zext \u00fb zoriyan de heta sala 1937\u2019an ku \u00e7apxane ji deste P\u00eerem\u00eard derxistin bi tevah\u00ee 553 h\u00eajmar\u00ean kovara jiyan hatine \u00e7apkirin.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ev hejmar ji hem\u00fb we\u015fan\u00ean ku beriya w\u00ea hatine \u00e7apkirin z\u00eadetir e. Bi awayek\u00ee per\u00eeyod\u00eek \u00fb \u00eest\u00eekrar\u00ee we\u015fana xwe domand. P\u00eerem\u00eard di sala 1934\u2019an de pi\u015ft\u00ee ku \u00e7apxaney\u00ea kir\u00ea dike kovara jiyan ku weke berdewama Jiyan Newe \u00e7ap dike<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">1161 H\u00caJMAR\u00caN KOVARA J\u00ceN \u00c7AP KIRIN<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">P\u00eerem\u00eard di sala 1937\u2019an de v\u00ea car\u00ea \u00e7apxaneyek stend \u00fb kovara J\u00een ku weke berdewama Jiyan t\u00ea hesibandin \u00e7ap kir. Kovara ji aliy\u00ea naverok\u00ea j\u00ee heman taybetiy\u00ean Kovara Jiyan dihew\u00eene. Di navbera sala 1937\u2019an \u00fb 1944\u2019an de sal\u00ea k\u00eam z\u00eade 39 h\u00eajmar dihatin \u00e7apkirin. Kovara J\u00een di sala 1950\u2019\u00ee de dema P\u00eerem\u00eard \u00e7\u00fb ser dilovaniya xwe di d\u00eeroka \u00e7apemeniya kurd de cihek\u00ee gir\u00eeng girtib\u00fb \u00fb bi nav\u00ea serkeftin\u00ea b\u00fb. Li gel her curey\u00ean dijwar heta destp\u00eaka sala 1960\u2019\u00ee Hezar \u00fb Sed \u00fb \u015e\u00east \u00fb Yek (1161) h\u00eajmar hatin \u00e7apkirin. Ev h\u00eajmar, h\u00eajmarek wisa b\u00fb k\u00fb ji rojnameya ewil a kurd\u00ee bigire heta destp\u00eaka sal\u00ean 1990\u2019\u00ee li Tirkiye, S\u00fbriye, \u00ceran \u00fb Iraq\u00ea tu kovar \u00fb rojnamey\u00ean kurd\u00ee negihi\u015ftib\u00fbn serketin\u00ea.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">P\u00eerem\u00eard dema \u00e7\u00fb ser dilovaniya xwe t\u00ea gotin ku wesiyet kiriye ku \u00e7apxaneyek\u00ea ava bikin, ev yek gir\u00eengiya ku P\u00eerem\u00eard dida we\u015fangeriya kurd\u00ee ni\u015fan dide. P\u00eerem\u00eard ku di bin \u015fert \u00fb merc\u00ean dijwar de xebat\u00ean \u00e7apemeniy\u00ea me\u015fand li gel nasnameya rojnamegeriy\u00ea di heman dem\u00ea de pi\u015ftgiriyek mezin da perwerde, ziman, helbest \u00fb edebiyata kurd\u00ee ya modern.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Li Iraq\u00ea di p\u00ea\u015fketina \u00e7apemeniya kurd de rola P\u00eerem\u00eard gelek e. Hewldan\u00ean \u015fexs\u00ee \u00fb d\u00eerok\u00ee y\u00ean P\u00eerem\u00eard \u00fb biray\u00ean mukriyan\u00ee dikir, em dikarin li hin \u00eestat\u00eest\u00eek\u00ean p\u00ea\u015fketina \u00e7apemeniya kurd a li Iraq\u00ea bin\u00earin. Di sala 1918-32\u2019an de 12 kovar \u00fb rojname, 1932-58\u2019an de ku monar\u015fi serwer b\u00fb, 23 kovar-rojname, di 1958-61\u2019\u00ea de 24 rojname-kovar, di sala 1961-69\u2019an de 23 rojname-kovar, di sala 1970-74\u2019an de 36 rojname-kovar, di sala 1974-85\u2019an de 9 rojname-kovar hatin \u00e7apkirin. Hema b\u00eaje di tevahiya van we\u015fanan de naveroka \u00e7and\u00ee \u00fb pol\u00eetik serwer e. Ev we\u015fan\u00ean ku bi mijar\u00ean cuda cuda y\u00ean pol\u00eetik derketin, bi piraniya wan bi binyada pol\u00eetik gir\u00eaday\u00ee ne. Ji aliye r\u00eaxistin\u00ean pol\u00eet\u00eek ve hatine r\u00eaxistinkirin. Li Iraq\u00ea j\u00ee derfet \u00fb ge\u015fedan\u00ean siyas\u00ee bandoreke gir\u00eeng li ser \u00e7apemeniya kurd\u00ee kiriye. Di sal\u00ean bi awantaj \u00ean netewetiya kurd de di \u00e7apameniya kurd de z\u00eadeb\u00fbna hejmara we\u015fanan t\u00ea d\u00eetin. Sal\u00ean ku \u00e7ewisandin, zext \u00fb zordar\u00ee z\u00eade b\u00fbne \u00fb lihevkirin\u00ean pol\u00eet\u00eek tune ne, t\u00eakiliy\u00ean netewetiya kurd bi \u00eeng\u00eel\u00eezan re neba\u015f in, w\u00ea dem\u00ea hejmarek k\u00eam we\u015fan derketine. Di sala<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">193-58\u2019an de dewleta Iraq\u00ea ku xwe disp\u00eare monar\u015fiy\u00ea hate damezirandin, di van salan de maf\u00ean kurdan \u00ean ziman \u00ean perwerdehiy\u00ea ve ji aliy\u00ea netewetiy\u00ea ve hatib\u00fb m\u00eesogerkirin. L\u00ea ew maf ji aliy\u00ea dewleta Iraq\u00ea ve hat astengkirin \u00fb beramber\u00ee v\u00ea yek\u00ea tevgera kurd j\u00ee bi posizyona serhildan\u00ea de b\u00fb. Gir\u00eaday\u00ee v\u00ea projektore derfet\u00ean \u00e7apemeniya kurd k\u00eam b\u00fbn. We\u015fan\u00ean ku bi netewey\u00ee derdiketin li p\u00ea\u015f b\u00fbn. Di sala 1958\u2019an de bi r\u00fbxandina monar\u015fiy\u00ea \u00fb pi\u015ftre bi rej\u00eema komalgeriy\u00ea re ku maf\u00ean kurdan di dest\u00fbra bingeh\u00een de cih bigire hate day\u00een. Ev gotin\u00ean ku di arenaya pol\u00eet\u00eek de dihat n\u00eeqa\u015fkirin, heta sala 1961\u2019\u00ea j\u00ee ji bo kurdan sal\u00ean bi avantaj b\u00fbn \u00fb di \u00e7apemeniya kurd de ge\u015fb\u00fbnek t\u00ea d\u00eetin. L\u00ea pi\u015ft\u00ee ku hat f\u00eamkirin ku gotin\u00ean ku ten\u00ea gotin vala ye \u00fb bi cih nay\u00ea d\u00eesa kurdan ser\u00ee hildan. Di sala 1961-69\u2019an de di \u00e7apemeniya kurd de hejmara we\u015fanan k\u00eam dibe. Di sala 1970-74\u2019an de di navbera tevgera kurd \u00fb hik\u00fbmeta navend\u00ee de lihevkirinek \u00e7\u00eab\u00fb \u00fb agirbest hat \u00eelankirin. D\u00eesa \u00e7apemeniya kurd ge\u015f dibe. Derfet \u00fb tekn\u00eek\u00ean \u00e7ap\u00ea gelek bi kar hatine. L\u00ea dezavantajiya pol\u00eet\u00eek ku di sala 1974\u2019an de dest p\u00ea dike \u00fb heta sala 1991\u2019\u00ea didome. Di v\u00ea p\u00eavajoya ku qirkirina kurdan di sal\u00ean 1987-88\u2019an de ku 182 hezar kurd di operasyon\u00ean enfal\u00ea de hatin ku\u015ftin j\u00ee di navde ji bo \u00e7apemeniya kurd j\u00ee sal\u00ean dezavantaj in.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Li Iraq\u00ea ceribandin \u00fb tecrubeya rojnameya rojane j\u00ee ji sala 1959\u2019an de dest p\u00ea dike. L\u00ea ji aliye profesyoneliy\u00ea xebat\u00ean rojnamegeriy\u00ea di sala 1980\u2019\u00ea t\u00ea d\u00eetin. B\u00ea guman kes\u00ean weke P\u00eerem\u00eard \u00fb Husen Mukriyan\u00ee ku emr\u00ea xwe dan \u00e7apemeniya kurd li b\u00eaderfetiy\u00ean w\u00ea dem\u00ea xebat\u00ean h\u00eaja derxistin hol\u00ea. P\u00eakan e ku weke rojnameger\u00ean profesyonel \u00ean ewil b\u00ean hesibandin. P\u00eerem\u00eard \u00fb Hus\u00ean Mukriyan\u00ee j\u00ee di navde hem\u00fb kes\u00ean ked dane \u00e7apemeniya kurd di heman dem\u00ea de akt\u00eev\u00eestek an ji edebiyatzan, zimanzan, perwerdekarek b\u00fb.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00c7avkan\u00ee: Ajansa Mezopotamyay\u00ea<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>NAVENDA N\u00db\u00c7EYAN &#8211; P\u00eerem\u00eard wek\u00ee helbestkareki kurd \u00ea navdar t\u00ea nas\u00een. Di navbera sal\u00ean 1908-18\u2019an de di gelek kovar \u00fb rojnamey\u00ean kurd\u00ee y\u00ean li Stenbol\u00ea hatin \u00e7apkirin de cih girtiye \u00fb berpirsiyar\u00ee hilgirtiye. Bi avakirina komar\u00ea re P\u00eerem\u00eard Tirkiyey\u00ea terk dike \u00fb vedigere Sil\u00eamaniy\u00ea. Heta 19&#8217;\u00ea Hez\u00eerana 1950\u2019\u00ee ku \u00e7\u00fb ser dilovaniya xwe pi\u015ftgiriyek b\u00ea [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[9],"tags":[],"class_list":["post-973","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-nuceyen-candi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/pen-kurd.com\/kurmanci\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/973","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/pen-kurd.com\/kurmanci\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/pen-kurd.com\/kurmanci\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pen-kurd.com\/kurmanci\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pen-kurd.com\/kurmanci\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=973"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/pen-kurd.com\/kurmanci\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/973\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/pen-kurd.com\/kurmanci\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=973"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/pen-kurd.com\/kurmanci\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=973"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/pen-kurd.com\/kurmanci\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=973"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}