Mehmed Uzun; dengê ku can da romana Kurdî

Di qada wêjeya Kurdî ya nûjen de, navek heye ku wekî çirayeke ronî di nav tariya bi dehan salan a bêdengiyê de, dibiriqe… Ew jî; Mehmed Uzun e (1953-2007). Nivîskar, ramanwer û derbider; lê belê berî her tiştî, mirovekî ku bi pênûsa xwe alîkariya neteweyekê kir ku bi bîr bîne ka ew kî ye. Ew wekî stêrkeke geş li esmanê wêjeya Kurdî xuya bû û wekî yek ji nivîskarên romana Kurdî ya nûjen tê dîtin; nivîskarekî ku di serdemeke ku gelek caran bêdengî ji axaftinê ewletir bû de, peyv ji xwe re kir çek.

Mehmed Uzun di sala 1953’an de li gundekî Sêwregê yê bi ser Rihayê (Urfa) ve li Bakurê Kurdistanê çavên xwe li cîhanê vekirine. Ew di nava civakeke ku ziman û çanda Kurdî bi awayekî sîstematîk dihate çewisandin de mezin bû. Hîn di temenê xwe yê ciwan de, hestiyariyeke wî ya derasayî ji bo ziman û çîrokan hebû; tiştekî ku paşê wekî mohrekê li ser hemû nivîsên wî ma.

Di sala 1976’an de, Uzun bû sernivîskarê kovara Kurdî-Tirkî “Rizgarî”, ku demeke kurt piştî weşanê ji aliyê desthilatdaran ve hate qedexekirin. Ew careke din hate girtin û heşt mehên din di tariya zindanê de derbas kirin. Piştre Mehmed Uzun, wekî lehengên nava destanan, reviya Sûriyeyê û ji wir jî derbasî Swêdê bû; welatê ku mafê penaberiya siyasî da wî.

Swêd bû welatê wî yê duyemîn, lê dilê wî bê perçebûn bi Kurdistanê ve girêdayî mabû. Di nava wê xerîbiya sar de, wî tiştekî ku li welatê wî ne gengaz bû, dît: azadiya nivîsandina bi zimanê zikmakî.

Li vir Uzun dest bi erkekî dîrokî kir: vejandina romana Kurdî; ji bo gelekî ku bi sedên salan di nava wî zimanê bindest de cihê wê nebûbû. Wekî ku wî bi xwe digot: “Min xwest dengê gelekî ku mehkûmî bêdengiyê hatibû kirin, bê bihîstin.”

Bi romana xwe ya yekem, Tu (1984), Uzun deng da nifşekî windabûyî yê li sirgûnê; ew kesên ku di navbera hesreta welêt û hêviyan de dijiyan. Roman di wêjeya Kurdî de bû xaleke werçerxanê û destpêka pêleke nû ya wêjeyî diyar kir.

Uzun di cihekî de dibêje: “Gelekî bê wêje, wekî laşekî bê giyan e.”
Ev gotin, mîrateya wî ne. Îro, di bîranîna wî de, em ne tenê rêzê li nivîskarekî digirin, lê belê li dengekî ku wê her û her li ser zimanê Kurdan deng vede.

Hevserokên PENa Kurd

Rojvîn Perîşan & Mîran Abraham

محەممەد ئۆزون، دەنگی بە ڕۆمانی نوێی کوردی بەخشی

لە پانتایی ئەدەبی مۆدێرنی کوردیدا، ناوێک هەیە کە وەک چرایەکی ڕووناک، لەناو تاریکیی دەیان ساڵ لە بێدەنگیدا، دەدرەوشێتەوە… ئه‌ویش؛ مه‌حه‌مه‌د ئۆزون (١٩٥٣-٢٠٠٧)ە، نووسەر، بیرمەند و دەربەدەر؛ بەڵام لە سەرووی هەموویانەوە، پیاوێک کە بە پێنووسەکەی، یارمەتیی نەتەوەیەکی دا تا بیری بێتەوە کێیە. ئەو وەک ئەستێرەیەکی گەش، لە ئاسمانی ئەدەبی کوردیدا دەرکەوت و بە یەکێک لە نووسه‌رانی ڕۆمانی مۆدێرنی کوردی دادەنرێت؛ نووسەرێک کە وشەی کردە چەک، لە سەردەمێکدا کە زۆرجار، بێدەنگی لە قسەکردن سەلامەتتر بوو.

محەممەد ئۆزون لە ساڵی ١٩٥٣، لە گوندی سیوەرەکی نزیک ڕحا (ئورفا) لە باکووری کوردستان، چاوی بە دنیادا هەڵهێنا. ئەو لەناو کۆمەڵگەیەکدا گەورە بوو کە زمانی کوردی و کولتوورەکەی، بە شێوەیەکی سیستماتیک، سەرکوت دەکرا. هەر لە تەمەنی گەنجییەوە، هەستیارییەکی نائاسایی بۆ زمان و چیرۆک نیشان دا؛ شتێک کە دواتر، وەک مۆرێک، لەسەر هەموو نووسینەکانی بەجێما.

لە ساڵی ١٩٧٦، ئۆزون بووە سەرنووسەری گۆڤاری کوردی-تورکی “ڕزگاری“، کە زۆری نەخایاند لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە قەدەغە کرا. دووبارە دەستگیر کرایەوە و هەشت مانگی تری لەناو تاریکی زینداندا بەسەر برد. پاشان محەممەد ئۆزون وەک کارەکتەری ناو داستانەکان، هەڵات بۆ سوریا و لەوێشەوە بۆ سوید؛ ئەو وڵاتەی کە مافی پەنابەریی سیاسیی پێبەخشی.

سوید بووە وڵاتی دووەمی، بەڵام دڵی، بە شێوەیەکی دانەبڕاو، بە کوردستانەوە گرێ درابوو. لەناو ئەو دوورەوڵاتییە ساردەدا، شتێکی دۆزییەوە کە لە زێدی خۆیدا مەحاڵ بوو: ئازادیی نووسین بە زمانی دایک.

لێرەوە، ئۆزون، دەستی بە ئەرکە مێژووییەکەی کرد: بوژاندنەوەی ڕۆمانی کوردی؛ گەلیك کە بۆ سەدان ساڵ، لەناو ئەو زمانە سەرکوتکراوەدا، جێگەی نەبووبووەوە. وەک خۆی دەیگوت: ”ویستم دەنگی گەلێک ببیسترێت کە مەحکوومی بێدەنگی کرابوو.”

بە یەکەم ڕۆمانی، تۆ (١٩٨٤)، ئۆزون دەنگی بە نەوەیەکی ونبووی ناو دوورەوڵاتی بەخشی؛ ئەو کەسانەی لەنێوان حەسرەتی نیشتمان و هیواکاندا دەژیان. ڕۆمانەکە بووە وەرچەرخانێکی گرنگ لە ئەدەبی کوردیدا و سەرەتای شەپۆلێکی نوێی ئەدەبیی دیاری کرد.

ئۆزون له‌ جێیه‌کدا دەڵێت: ”گەلێک بەبێ ئەدەب، وەک جەستەیەکی بێ ڕۆح وایە.”

ئەو وشانە، میراتیی ئەون. ئەمڕۆ، لە یادکردنەوەیدا، ئێمە نەک تەنها ڕێز لە نووسەرێک دەگرین، بەڵکو لە دەنگێک کە بۆ هەمیشە لەسەر زمانی کوردان دەنگ دەداتەوە.

هاوسه‌رۆکێن ناوەندی پێنی کورد

رۆژڤین پە ریشان  &  میران ئه‌براهام