LI HEMBER RÛMETA KURDEKÎ HELBESTVAN Û ŞOREŞGER; XATIRXWESTINA DAWÎ JI FÎLOZOF Û HELBESTVAN (EHMED HUSEYNÎ) لەبەردەم شکۆی کوردێکی شاعیر و شۆڕشگێڕدا؛ دوا ماڵئاوایی لە فەیلەسووف و شاعیر (ئەحمەد حوسێنی)

/in , , , , , ,

 

LI HEMBER RÛMETA KURDEKÎ HELBESTVAN Û ŞOREŞGER; XATIRXWESTINA DAWÎ JI FÎLOZOF Û HELBESTVAN (EHMED HUSEYNÎ)

Hinek mirin hene ku ne tenê rawestandina lêdana dil e, lê belê dawîhatina sefereke ontolojîk (hebûnî) ya dirêj e; di nav êşên xerîbiyê û lêgerîna li wateya niştiman de. Bi xem û kovaneke mezin, piştî nîvroya roja Sêşemê, 10ê Adara 2026an, sermaya sirgûnê laşê helbestvanê naskirî, bîrmend û xwediyê pênûsa niştimanperwer (Ehmed Huseynî) di 71 saliya wî de, piştî têkoşîneke dirêj a bi nexweşiyê re, li welatê Swêdê ji bo her demê cemidand û wî xatirê xwe yê yekcarî ji me xwest.

Ehmed Huseynî, yê ku di sala 1955an de li xaka bibereket a Amûdê li Rojavayê Kurdistanê çavên xwe li dinyayê vekiribû, ne tenê helbestvanek bû ku bi peyvan dilîst, lê belê fîlozofek bû ku êşên mirovê Kurd vediguherandin deqan (metnan). Ew kesê ku bawernameya bekeloriyosê di felsefeyê de li Zanîngeha Şamê bi dest xistibû, zû fêm kir ku felsefeya rasteqîn ne di rûpelên pirtûkan de ye, lê belê di wê awaretî û derbederiyê de ye ku neteweya wî tê de dijî. Ji ber vê yekê, jiyana vê pênûsa diyar û wêrek, bû tabloyeke sefereke bêdawî ya rawestgehên sirgûnê; ji Sûriyeyê ber bi Lubnanê ve, heta ku qederê ew di sala 1989an de avête nav berf û seqema welatê Swêdê û li wir bi cih bû.

Sirgûn ji bo (Ehmed Huseynî) ne tenê cihê jiyanê bû, lê belê rewşeke derûnî û birîneke vekirî bû. Di wê xerîbiyê de, wî rola navendeke giyanî dilîst ku dengên belavbûyî yên sirgûnê kom dikirin. Ew ne tenê helbestvanekî gûşegîr bû, belkî xwediyê xemeke neteweyî û kolektîf bû; her ev yek jî bû sedem ku ew bibe yek ji stûnên diyar ên damezirandina “Yekîtiya Rewşenbîrên Rojavayê Kurdistanê” ku di sala 2004an de li Swêdê hate ragihandin, da ku bibe sîwanek ji bo parastina nasnameyê ji bişaftinê (asîmîlasyonê).

Heke em bixwazin kurteya felsefeya jiyan û mirina vî helbestvanê mezin bixwînin, tenê bes e em guh bidin wê helbesta wî ya bi nav û deng ku ketiye ser zimanê her kesî; ya ku tê de bi şêweyekî herî kûr dualîbûna (beden li sirgûnê û giyan li niştiman) nîşan dide û dibêje:

“Ey niştiman …

Ez li vir, di vê sermaya sirgûnê de,

Ez çi bikim jî giyanê min germ nabe.

Vaye ez dilê xwe derdixim û dikime çûkek,

Bila bifire û li ser xaka Amûdê û Qamişloyê dayne …

Ji ber ku vir ne cihê min e,

Ez tenê di hembêza xaka te de,

Dikarim bi aramî çavên xwe bigirim.”

Îro, ew dilê ku wekî çûkekî di sînga wî de lê dida, di dawiyê de qefesa laşê nexweş û sermaya Swêdê şikand û ber bi asîmanê Amûdê û Qamişloyê ve firî. Wî di dawiyê de çavên xwe bi aramî girtin, ji ber ku peyvên wî gihîştin hembêza niştiman.

Em li Navenda “PENa Kurd”, ji ber vê koça bêwext gelekî nîgeran û xemgîn in. Em sersaxiyeke kûr pêşkêşî malbata wî, hevalên wî û tevahiya civaka wêjeyî û rewşenbîrî ya Kurdistanê dikin. Em hêviya sebr û aramiyê ji bo hemû aliyan dixwazin.

Bila giyanê wî şad be û rê û karwanê rewşenbîriyê yê vî helbestvanê mezin ê şoreşger her dem berdewam û ronî be.

Hevserokên Navenda PENa Kurd
(Rojvîn Perîşan, Mîran Abraham)
10ê Adara 2026an

 


لەبەردەم شکۆی کوردێکی شاعیر و شۆڕشگێڕدا؛
دوا ماڵئاوایی لە فەیلەسووف و شاعیر (ئەحمەد حوسێنی)

 

هەندێک مەرگ هەن، تەنیا وەستاندنی ترپەی دڵ نین، بەڵکوو کۆتاییهاتنی سەفەرێکی ئۆنتۆلۆژیی (بوونگەرایی) درێژن بەنێو ئازارەکانی غەریبی و گەڕان بەدوای مانای نیشتماندا. بە داخ و پەژارەیەکی زۆرەوە، پاشنیوەڕۆی ڕۆژی سێشەممە، ڕێکەوتی ١٠ی ئاداری ٢٠٢٦، سەرمای تاراوگە بۆ هەمیشە جەستەی شاعیری ناسراو، بیرمەند و خاوەن قەڵەمی نیشتمانپەروەر (ئەحمەد حوسێنی)ی لە تەمەنی ٧١ ساڵیدا و دوای ململانێیەکی درێژ لەگەڵ نەخۆشیدا، لە وڵاتی سوید سڕ کرد و بۆ هەمیشە ماڵئاوایی لێ کردین.

ئەحمەد حوسێنی، کە لە ساڵی ١٩٥٥ لە خاکی بەپیتی (عامودا)ی ڕۆژئاوای کوردستان چاوی بە دنیا هەڵهێنابوو، تەنیا شاعیرێک نەبوو کە بە وشە یاری بکات، بەڵکوو فەیلەسووفێک بوو کە ئازارەکانی مرۆڤی کوردی دەکردە تێکست. ئەو کە بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە فەلسەفەدا لە زانکۆی دیمەشق بەدەست هێنابوو، زوو تێگەیشت کە فەلسەفەی ڕاستەقینە لە پەڕەی کتێبەکاندا نییە، بەڵکوو لەو ئاوارەییەدایە کە نەتەوەکەی تێیدا دەژی. هەر بۆیە، ژیانی ئەم قەڵەمە دیار و بوێرە بوو بە تابلۆیەک لە سەفەری بێ‌کۆتایی و وێستگەکانی تاراوگە؛ لە سووریاوە بەرەو لوبنان، تا دواجار لە ساڵی ١٩٨٩دا چارەنووس فڕێی دایە نێو بەفر و بەستەڵەکی وڵاتی سوید و لەوێ گیرسایەوە.

تاراوگە بۆ (ئەحمەد حوسێنی) تەنیا شوێنی نیشتەجێبوون نەبوو، بەڵکوو دۆخێکی دەروونی و برینێکی کراوە بوو. لەو غەریبییەدا، ئەو ڕۆڵی میحوەرێکی ڕۆحیی دەگێڕا کە دەنگە پەرتەوازەکانی تاراوگەی کۆ دەکردەوە. ئەو تەنیا شاعیرێکی گۆشەگیر نەبوو، بەڵکوو خاوەنی خەمێکی دەستەجەمعی بوو؛ هەر ئەمەش وای کرد ببێتە یەکێک لە پایە دیارەکانی دامەزراندنی “یەکێتیی ڕۆشنبیرانی ڕۆژئاوای کوردستان” کە لە ساڵی ٢٠٠٤ لە سوید ڕاگەیەندرا، تا ببێتە چەترێک بۆ پاراستنی شوناس لە توانەوە.

ئەگەر بمانەوێت کورتەی فەلسەفەی ژیان و مەرگی ئەم کەڵەشاعیرە بخوێنینەوە، تەنیا بەسە گوێ لەو شیعرە بەناوبانگەی بگرین کە بووەتە وێردی سەر زمانی هەمووان، کە تێیدا بە قووڵترین شێوە دوانەیی (جەستە لە تاراوگە و ڕۆح لە نیشتمان) وێنا دەکات و دەڵێت:

“ئەی نیشتمان …
من لێرە، لەم سەرمایەی تاراوگەدا،
هەرچی دەکەم ڕۆحم گەرم نابێتەوە.
ئەوەتا دڵم دەردێنم و دەیکەم بە باڵندەیەک،
با بفڕێت و لەسەر خاکی عامودا و قامیشلۆ بنیشێتەوە …
چونکە ئێرە جێگەی من نییە،
من تەنیا لە باوەشی خاکەکەی تۆدا،
دەتوانم بە ئارامی چاوەکانم لێک بنێم.”

ئەمڕۆ، ئەو دڵەی کە وەک باڵندەیەک لە سینەیدا ترپەی دەهات، دواجار قەفەزی جەستەی نەخۆش و سەرمای سویدی شکاند و بەرەو ئاسمانی عامودا و قامیشلۆ فڕی. ئەو دواجار چاوەکانی بە ئارامی لێک نا، چونکە وشەکانی گەیشتنەوە باوەشی نیشتمان.

ئێمە لە ناوەندی ”پێنی کورد”، زۆر نیگەران و خەمبارین بەم کۆچە ناوەختە. پرسە و سەرەخۆشیی قووڵی خۆمان ئاراستەی بنەماڵەکەی، هاوڕێیانی و تەواوی کۆمەڵگەی ئەدەبیی و ڕۆشنبیریی کوردستان دەکەین. هیوای سەبووری بۆ هەموو لایەک دەخوازین.

ڕۆحی شاد بێت و ڕێگا و کاروانی ڕۆشنفیکریی ئەو کەڵەشاعیرە شۆڕشگێڕە هەمیشە بەردەوام و ڕۆشن بێت.

هاوسەرۆکانی ناوەندی پێنی کورد
ڕۆژڤین پەرێشان، میران ئەبراهام
١٠ی ئاداری ٢٠٢٦

An Appeal from Kurdish PEN The Cry of Silence: An Open Call to PEN International and the Global Conscience in the Shadow of Cultural Eradication

/in , , ,

An Appeal from Kurdish PEN

The Cry of Silence: An Open Call to PEN International and the Global Conscience in the Shadow of Cultural Eradication

Introduction: The Geography of Pain and the Philosophy of Persistence

In a land where history is etched in blood and geography is carved by artificial borders, there exists a nation known as the “Kurds.” Like the resilient oaks of our ancient mountains, this nation stands defiant—not merely for its soil, but to safeguard the very dignity of human existence. This manifesto is more than a political chronicle; it is an unveiling of the thick veil draped over a fascist and supremacist mindset—a mentality determined to hollow out the language, culture, and being of an entire people. This is a literary and philosophical cry rising from the depths of the Middle East’s wounds, addressed to the global sanctuary of the written word: PEN International.

  1. Language as the House of Being: When Speech Becomes a Trench

Martin Heidegger famously posited that “Language is the house of being.” It follows, then, that when a people is dispossessed of their language, they are evicted from their very existence. From the North to the South, and from the East to the West of Kurdistan, Kurdish children enter the 21st century still deprived of the fundamental right to learn in their mother tongue. This is not mere policy; it is a “White Genocide.” When a child is forced to think, dream, and speak in the tongue of an oppressor, the process of ontological severance begins.

In Rojava (Syrian Kurdistan), currently besieged by the fires of war and the occupations of the Turkish state and its radical proxies, schools have been transformed from temples of knowledge into arenas of forced assimilation. The Kurdish language—one of the oldest and richest Indo-European tongues—faces an existential threat. To protect this language is to protect the tapestry of human diversity.

  1. Rojava (Syria): Between the Regime’s Hammer and the Anvil of Religious Fascism

The plight of the Kurds in Rojava is the embodiment of an infinite tragedy. If yesterday the Ba’athist regime of Bashar al-Assad oppressed Kurds under the banner of “Arab Nationalism,” today, the factions labeling themselves as the “Opposition” are orchestrating an even greater catastrophe. These groups are not only politically fascist; they have donned the cloak of religious extremism, declaring “Jihad” against the Kurdish people.

We bear witness to a reality where the current governance in occupied regions like Aleppo, Afrin, Serekaniye, and Gire Spi is more draconian than the previous regime. Here, religious “fatwas” are weaponized to sanctify the shedding of Kurdish blood. This is the same mentality that birthed ISIS. While the Kurds stood at the vanguard of the global fight against darkness, they are now targeted by the very forces supported by regional powers. This is not a war over mere territory; it is a war of mentalities: the vision of democracy and coexistence versus the nightmare of a Caliphate and the erasure of “the Other.”

III. Screens of Hate: The Dehumanization of Kurds in Regional Media

Regrettably, when we observe the television channels of the surrounding nations—Arabic, Turkish, and Persian—we find a landscape saturated with the rhetoric of malice. What is most harrowing is that this vitriol does not stem only from the uneducated, but from the “intellectual elite” and university professors. When a scholar appears on an Arabic screen, speaking with the tongue of a medieval fascist to issue a fatwa against a nation, it puts the collective conscience of that society under a grim spotlight.

These media outlets project a distorted image of the Kurd, framing them as an “existential threat,” a “separatist,” or an “infidel.” This is the systematic “Demonization” of a nation. When a human being is stripped of their humanity through the media, their murder is normalized. This is the psychological trauma that Kurds endure daily as they watch their identity being desecrated on global screens.

  1. The Scene in Aleppo: A Manifesto of Fascism

One of the most agonizing images to recently circulate in social media and Arabic news outlets was the footage of a young girl being thrown from a building in Aleppo by radical militants. This was not just a war crime; it was a manifesto of a terrifying mentality.

As they committed this atrocity, the militants shouted “Allahu Akbar” (God is Great) and hurled the most dehumanizing insults at her. This is the ISIS-legacy: the use of the Divine name to justify the torture of the innocent. This scene revealed that, for these extremist groups, the Kurdish woman is viewed merely as “spoils of war” whose dignity must be shattered. It marks the moral bankruptcy of a culture that allows the most heinous crimes to be committed in the name of the sacred. This girl is the symbol of the immense suffering the Kurdish nation endures under the yoke of fascist mentality.

  1. The End of Caliphates and the Necessity of Mental Metamorphosis

Our neighbors—Turks, Persians, and especially Arabs—must realize that the era of Caliphates and expansionist empires is dead. Today’s world belongs to human rights, democracy, and the recognition of “the Other.” The Middle East can no longer be governed by the ghost of the 7th century or the rigid, suffocating nationalism of the 20th.

Kurdistan, the “Cradle of Civilization,” has the inherent right to preserve its soul. We do not seek the erasure of any nation; we seek equality. But how can we speak of “coexistence” when their airwaves only sow the seeds of hatred? Coexistence requires dialogue, not fatwas; it requires mutual recognition, not dehumanization.

  1. Despair Between the Screens: Where are the Intellectuals?

As Kurds, caught between the screens of our phones and our televisions, we face a tidal wave of disillusionment. We search for a single piece of good news, a solitary humanitarian voice from the “intellectual elite” of our neighbors that says: “Killing Kurds is a crime; erasing the Kurdish language is a shame.”

Instead, we are met with a deathly silence. Many intellectuals who champion human rights in European cafes become staunch nationalists when the subject turns to the Kurds. This silence is an accomplice to the executioner. The conscience of a nation is questioned when its thinkers, who should be the living pulse of society, become the apologists for the fascism of their regimes.

VII. A Call to PEN International

From the heart of Kurdistan’s agony, we appeal to PEN International and all literary and humanitarian centers of the world:

  1. Protect the Language: The Kurdish language is facing systemic eradication. International pressure must be exerted on occupying states to guarantee the right to mother-tongue education.
  2. Halt Media Malice: There must be international monitoring of media outlets that disseminate hate speech and religious decrees calling for the slaughter of Kurds. These are not merely channels; they are instruments of “Psychological Genocide.”
  3. Safeguard Writers and Thinkers: In all parts of Kurdistan, poets and writers are imprisoned or assassinated for their words. PEN must be the voice of these silenced pens.
  4. Condemn the Atrocities in Rojava: What is happening in Afrin and Aleppo is an attempt at demographic change and the uprooting of a civilization. The world cannot remain silent in the face of the tragedy of the girl in Aleppo.

Conclusion: A Dream for a Lucid Horizon

The Kurdish people were not created for death and mourning alone. We are a living nation, possessing a rich literature, a philosophy brimming with life, and an infinite love for freedom. The Middle East without the Kurds is a garden robbed of its most vibrant color.

We yearn for a life of dignity. We dream of a day when our children learn the word “Peace” in their mother tongue in a classroom, rather than the word “Martyr” in a bomb shelter. The mentality of fascism must crumble to make way for a humanitarian ethic. This is not only the right of the Kurds; it is the duty of every free human being and every writer with a living conscience.

Let our pens be shields against their swords. Let our words be the medicine for the deep wounds of a nation whose only “crime” is the desire to simply be.

The pen must be the scream for that silence which has been draped over Kurdistan for far too long.

Kurdish Pen Co-Chairs

Miran Abraham & Rojbîn Perîşan

KONGREYA 12mîn A NAVENDA PENa KURD PÊK HAT

/in

Kongreya 12emîn a Navenda PENa Kurd pêk hat
Navenda Pena Kurd kongreya xwe ya 12emîn roja 7ê Îlon/Rezbera 2025yan li bajarê Oldenburgê bi beşdariya zêditirî 150 endaman pêk anî. Kongre bi dirûşma “Sîwana Netewî!” pêk hat û der barê xebatên Navenda PENa Kurd û xebat û têkoşîna rewşenbîriya Kurdî de nîqaş û nirxandin hatin kirin.

Di kongreyê de di serî de Serokê PENa Navneteweyî û endamê Navenda PENa Kurd birêz Bûrhan Sonmez, berpirs û rayedarên gelek sazî û enstîtuyên Kurdan ên li çar aliyên cîhanê, gelek navendên PENên din û gelek kesayetan bi nameyên pîrozbahiyê û silavnameyan piştgiriya xwe ya ji bo kongreyê diyar kirin.
Di kongreyê de piştî gengeşeyên li ser rêbazê, Komîteya Birêvebir a Giştî (KBG) ya ku ji 9 endamên esil û 4 endamên cihgir pêk tê bi dengê endaman hat hilbijartin. Piştî hilbijartinê kongre bi hêvî û daxwazên beşdaran bi awayekî serkeftî bi dawî bû.
Di heman rojê de di çarçoveya Rêbaza Navenda PENa Kurd de, civîna yekemîn a Komîteya Birêvebir a Giştî ya nû bi rojeva karbeşiya navxweyî, bi birêvebirina endamên dîwana kongreyê birêzan Kemal Sido, Hacî Ozkal, Dîmen Sohrabî, Kakşar Oremar û Asya Xerzan pêk hat. Di civînê de karbeşî hat kirin û Rojvîn Perîşan û Mîran Abraham wek hevserokên Navenda PENa Kurd hatin hilbijartin. Her wiha Azad Zal wek sekreterê giştî, Kakşar Oramar jî wek berpirsê darayî hatin hilbijartin.
Endamên Komîteya Birêvebir a Giştî ya Navenda PENa Kurd ên ku di kongreya 12emîn de hatin hilbijartin li gor rêza alfabeyê ev in:

Endamên Esil:
1. Abdullah Hîcab
2. Azad Zal
3. Dîmen Sohrabî
4. Kakşar Oremar
5. Mîran Abraham
6. Omer Fîdan
7. Rojvîn Perîşan
8. Salih Demîcer
9. Şina Fayîq

Endamên Cihgir:
1. Îrfan Babaoglu
2. Mihemed Mentik
3. Rukiye Ozmen
4. Sultan Yaray

 

Axaftina vekirina konferansê Navenda PENa Kurd li Amedê

/in

Dr. Zerdeşt Haco

Ev dem û hemû demên We xweş bin!
Gelî birêzan, mêvan, heval û hogirên wêjeya kurdî Serekê PENa Navneteweyî, birêz Burhan Sönmez
Birêzan nûnerên Navenda PENa Navneteweyî Gelekî birêz serekê şaredariya Amedê Birêzan wêjevanên kurd ji hemû aliyên Kurdistanê
Ez bi dil bixêrhatina We hemûyan dikim, dizanim, ku gelekam ji We rêyên dûr dane peyî xwe û hatine û li vî konferansê Navenda PENa Kurd, li bajarê Amedê beşdar bûne.
Amed navenda ziman, wêje, çand û dîroka me ye.
Ez rêz û silavên xwe pêşkêşî We hemûyan dikim û dibêjim:
Her bijî wêjeya kurdî!


Cihê dilxweşiyeke mezin e, ku ev konferans bi arîkarî û pîştgîriya nûnerîtiya hilbijartî ya şaredariya Amedê û bi piştgîrî û beşdariya PENa Navneteweyî tê lidarxistin.
Spasiyeke taybetî ji bo serekê PENa Navneteweyî, birêz Burhan Sönmez, berpirsiyara karên Asiya û Ewropayê ya PENa Navneteweyî, birêz Aurelia Dondo, serekê Komîteya Mafên Ziman û Wergerê T&LRC ya PENa Navneteweyî, birêz Urtzî Urrutî koet xea yên ku gotina xwe dane, bi awayê online beşdarî vî konferansê me bibin.
Beşdariya nûnerên Navenda PENa Navneteweyî di vî konferansê me de nîşana piştgîriya wan e, ji ziman û wêjeya me re, û nîşana têkoşîna PENa Navneteweyî ye, ji bo geşepêdana zimanan, azadiya peyvê û serxwebûna her çandekê.
Çima Navenda PENa Kurd giring e?
Li ser dîroka avakirina Navenda PENa Kurd û têkoşîna wê ji sala 1988an ve ez li vir naaxivim, ji ber hevserekê navenda me, Navenda PENa Kurd, birêz kekê Omer Fîdan berî niha awirek li vê mijarê da û Hûn pê agadar kirin.
Ez tenê dixwazim bi bîr bînim, çima Navenda PENa Kurd rêxistineke kurdistanî ewçendî binirx û giring e.
Navenda PENa Kurd îro dengê wêjevan û nivîskarên kurd li seranserê Kurdistanê, û li ser asta rewşenbîriya navneteweyî ye.
Ew navenda hemû wan nivîskarên kurd e, yên ku bi Kurdî diramin, bi kurdî xewnan dibînin û helbest û romanan bi kurdî diafirînin.
Navenda PENa Kurd weke endama PENa Navneteweyî bûye bazinek di navbera wêjeya azad ya cihanê û ziman û wêjeya kurdî de.
Rast e, zimanê kurdî di hin pêvajoyên jiyana xwe de ji aliyê siyasî ve rastî zor û bindestiyê hatiye, êş û birîndarî dîtiye, lê wî ti carî di têkoşîna liberxwedanê de serî ne daniye.
Êdî ya ku ji me tê xwestin, ne tenê nivîsîn e, lê bêhtir ji wê têkoşîn e jî, têkoşîn li dijî bênirxkirin, bêdengkirin, danejibîrkirin û derxistina zimanê me ji karmendiyên dewletê, … erê, ew têkoşîn e, ji bo standina mafên rewa yên zimanê me û parastin û geşepêdana wî di makezagona dewletê de.
Bi vê têkoşîna xwe û bi endametiya me di nav PENa Navneteweyî de em bûne beşek ji tevgereke navneteweyî, ya ku ji bo mafên ziman û wêjeyê li seranserê cihanê têdikoşe.
Êdî îro em ne bi tenê ne, rêxistineke navneteweyî yî giranbiha li pişta me ye – û ev yek hêza me hê geştir û hê xurttir dike.
Sernavê Konferansê: Bicihkirina bendên Manîfêstoya Gironayê
Em werine rastiyê, sernavê vî konferensê me yî îsal – „Ji bo bicihkirina bendên Manîfêstoya Gironayê“ – ne mijareke wêjeyî ye.
Ew mijareke siyasî û civakî ye, erê, ew mijara hebûn û nebûna zimanê me ye.
Manîfêstoya Gironayê, ya ji aliyê PENa Navneteweyî, Komîteya Mafê Ziman û Wergerê ve, T&LRC weke daxuyaniyeke giştî hatiye weşandin, belgeyeke xwedî asoyeke dûrbîn û nirxekî dîrokî yî mezin e.
Manîfêsta Gironayê mafên xwezayî yên her zimanekî diparêze, … ango ew mafê her gel û neteweyekê ji bo bikaranîn, parastin û geşepêdan zimanê xwe diparêze.
Ji bo me Kurdan ev manîfêsto ne tenê axaftin e, na, ew di biwara rastiya jiyana me yî rojane de ye.
Çima ez vê dibêjim, … ji ber em bi xwe di rewşa qedexekirin, nenaskirin, pişfatin û hewldanên tinekirina zimanê kurdî de jiyane û dijîn.
Ji ber vê yekê em bendên Manîfêstoya Gîronayê ji dil digirin û wan dikine bingiha têkoşînê ji bo standina mafên rewa yên zimanê xwe.
Pêşniyarên me, weke Navenda PENa Kurd ji bo bicihkirina bendên manîfestoya Gironayê
Wateya wê çi ye, gava em dibêjin, „bicihkirin“?
Mebesta me bi vê yekê ew e, ku nabe peyv tenê li ser kaxezê bimînin.
Divê bendên vê manîfêstoyê bikevine zagonên dewletê û di karmendiyên desthilatê de di jiyana rojane de bi wan were karkirin.
Em weke Navenda PENa Kurd doza bicihkirina van xalên li jêr dikin:
1. Naskirina fermî ya zimanê kurdî di zagona bingehîn de li Tirkiya, Iran û Sûriyayê, li ser asta zimanên tirkî, farisî û erebî.
Ev yek ne metirsî ye, li ser yekîtiya dewletê, na, bêhtir ji wê ew destkeftineke ji bo dêmokratiyê û dewlemendiyeke di warê pirrengiya çandan de.
2.Avakirina wargihên kurdî, weke Instîtûtên kurdî, zanîngehên kurdî û pirtûkxanêyên kurdî û geşepêdana fermî ji aliyê dewletê ve, li hemû deverên ku Kurdî li wan tê axaftin.
3.Dabînkirina dadwerî (hiqûqî) ya mafê hînkirina Zimanê Dayikê – Kurdî ji xwendegeha sereta heta bidawîanîna zanîngehê.
4.Geşepêdana dewletî ji bo beşê wergerandina wêjeya navneteweyî ji û li zimanê kurdî, da dialogeke çandî were pê.
5.Pêşkêşkirina fermî ya nivîskar û wêjevanên kurd bo bernameyên navneteweyî yên wêjeyê, bernameyên wergirtina alîkariyên diravî û beşdarbûna wan li festîvalan.
Ji ber: … Ziman ne dîwar in, ziman pir in. Û Kurdî jî yek ji van piran e, pireke kevnar, jîndar, birîndar, … lê gelekî hêzdar.
Piştgîrya ji aliyê bajarê Amdê ve: Amed dilê doza me ye
Hêviyên me xurttir dibin, gava em dibînin, ku êdî derfet peydebûne û ev konferansê dîrokî dikare îro li Amedê were lidarxistin, … belê di heman demê de, em dizanin, ku ev yek ne karekî hesanî ye.
Em îro ber bi pêvajoyeke nû ve diçin û hêvî dikin, ku li vî welatî ziman êdî nema weke metirsiyekê, lê weke dewlemendiyeke giştî were dîtin.
Ev rêya ku her dû şaredariyên Amedê girtiye, cihê dilxweşî û şanaziyê ye, Amed dikare bibe mînak ji bajarên me yî din re jî, li her cihî û li her deverê li welatê me.
Li dawiya axaftina xwe ez ji konferansê me re birêveçûneke xweş û serketinê dixwazim û hêvîdar im, ku gengeşiyên werine kirin, ne tenê di çarçefa şirovekirinê de bimînin, bêhtir ji wê ew bibine gavên şênber û bikevine jiyanê.
Dîsa silav û rêzên xwe pêşkêş dikim û dibêjim:
her bijî zimanê kurdî, her bijî wêjeya kurdî û her bijî azadî!
Bimînine bê xêr û xweşî!
Dr. Zerdeşt Haco
Serekê rûmetê yê Navenda PENa Kurd
10.05.2025

Ahenga xeyal û ramanê: Ciweyna

/in

Roza Metîna

Helbest bi qasî hêviyeke dûdirêj dilê mirov ber bi kûrbûna wateyê ve kaş dike. Carinan mirov mest dike û di tama çîrokekê de mirov nêzî pîvana ku azadiya jiyanê ye dike. Van hestên di dil de bi xwe dihesin di berhema helbestê ya “Ciweyna” a nivîskarê girtî Hecî Nehsan de zindî dibin. Van hestan hêviya behreya çavdêriyê geş dikin û wateyeke xweş li jiyanê bar dikin.

Wate û kûrahiya mijarê

Fikirandina li ser wate û kûrahiya mijarê wekî rêgezeke jiyanê ye. Ev rêgez rê li pêşiya analîzên xurt jî vedike. Mejî dişuxulîne û behreya lêpirsînê pêş dixe. Bi taybet hinek mijarên di berhema “Ciweyna” de mirov dide fikirandin. Wate û kûrahiya van mijarana hafizaya mirovan zexm dike. Ev ji bo tendirustiya rihê xwîneran jî xwediyê hêviyeke mezin e. Ev jî wateyeke din a xweş li jiyanê bar dike.

Behreya çavdêriyê

Tiştekî din a vê hêviyê mezin dike behreya çavdêriyê ye. Her tiştê behreya çavdêriyê di mirovan de pêş dixe bi qîmet in. Behreya çavdêriyeke rast di hişê mirovan de dibe sedema hişyariyekê. Ev hişyarî jî her tim mejiyê mirovan zindî dihêle. Mejiyekî zindî encax bikaribe her dem şîrove û nirxandineke baş bike. Dema min helbestên di berhema “Ciweyna” de xwend, min kûrgûya vê çavdêriyê di hişê xwe de dikaribû biafiranda.

Hevokên mirov mest dikin

Hevokên bi me re xweş tên, piştgiriyê didin pêşketina ziman û hêza wateyê. Carinan jî mirov mest dikin. Ji bo xurtkirina perspektîfa jiyaneke baş jî lazim in. Aliyê manewî yê xeyalên mirov dewlemend dikin û xwîneran ber bi kûrbûna wateyê ve kaş dikin. Hinek hevokên di berhema “Ciweyna” de yên min ber bi kûrbûna wateyê ve kaş kirin wiha ne: ” Ma tu nizanî çem ji çavên te hînî herîkînê bûne? Min sonda xwe bi dîwarê serê kolanê ve aliqand. Û ji çavên beybûnan sêhra eşqê pars dikî. Ji mijangên şevê çivîkên nazenîn şiyar dibin û navê te li firîna wan dikim. Te gulhinarên şermedîn ên ji pêtên xewnê li şûn xwe kuştin.”

Helbestên di tama çîrokekê de

Ji xeynî gotinên mirov mest dikin hinek helbest tameke çîrokê dide xwîneran. Dema ew helbest tê xwendin tam û kûrahiya di vê helbestê de ji yên dinê cudatir e. Ev rêbaza tama çîrokê bi min, bi awayekî  xwezayî di hinek helbestan de derdikeve holê. Di hinek helbestên di berhema “Ciweyna” de jî ev rêbaza hatibû bikaranîn.

Azadiya ku pîvana jiyanê ye

Di cîhanê de hinek xalên girîng hene. Ev xalana pîvanên jiyanê jî derdixin holê. Ev pîvan jî rê nîşanî mirovan dide. Li ser vê bingehê gelek tiştên bi qîmet bi teşe dibin. Yek ji tiştên bi qîmet ya ku li ser rûyê cîhanê bi teşe dibe ne azadiya ku pîvana jiyanê ye? Kî dizane belkî ew azadî ji bo hinek kesan di nava vê hevoka di berhema “Ciweyna” de verşartiye;”Û min her peyv di wateya eşqa te de kedî kir.”

Melodiya xwendina helbestê

Di helbestê de huner û marîfeteke mezin derdikeve holê. Ev hêzê jî dide fikrên xwîneran. Ji bo berhemek baş bê afirandin hostetiyeke baş lazim e. Dema li ser vî esasî bê nivîsandin di xwendinê de jî ev yek eşkere xuya dike. Feraseta ku di helbestê de derdikeve pêş di xwendinê de jî rûyê xwe nîşan dide. Min gelek helbestên di berhema “Ciweyna” de dixwest bi dengekî bilind bixwînim. Wê melodiya xwendina helbestê aliyekî din ê taybet ê helbestê ye.

Hest, xeyal û ramana di helbestê de

Di helbestê de hest jî mijareke sereke û girîng e. Hestên di helbestê de derdikevin pêş bandorê li ser derûnî û binhişiya mirovan jî dike. Ev jî tameke cuda li jiyanê bar dike. Li gel vêya xeyal û raman jî di helbestê de di nava ahengekê de derdikevin pêşberî me re. Dema xeyal, raman û hest di helbestekê de hevdu temam bikin ev honandina wê helbestê xurtir dike. Di berhema “Ciweyna” de têgeha hest li pêş bû. Bi awayekî eşkere xuya dikir û bandora xwe dida der. “Ciweyna” ahenga xeyal û ramanê di nav xwe de dihewîne.

 

 

Ahenga xeyal û ramanê: Ciweyna

 

 

Huner û lêhûrbûna helbestê

/in

Roza Metîna

 

Gelek caran helbestkar xeyal, hêvî û qêrînên di dilê xwe de bi rêya helbestê tînin ziman. Ji huner û lêhûrbûna helbestê fêdeyeke mezin digirin û hewl didin bigihêjin armanca xwe. Di rêya vê armancê de her çiqas zehmetiyên mezin bên kişandin jî. Bi taybet ev zehmetî di girtîgehê de tê kişandin lê belê bi qasî vê zehmetiyê têkoşîna tê dayin jî hêjayî gotinê ye. Helbestkar Necmettin Tural ê 30 salî di girtîgehê de ma jî perçeyekî ji vê têkoşînê ye û xeyal, hêvî û qêrînên di dilê xwe de bi rêya helbestê aniye ziman.

 

Helbest xwedî rihekî azad e

 

Dema em li cureyên wêjeyê temaşe dikin em dibînin di nav de ya bêtir xwedî rihekî azad e helbest bi xwe ye. Em dikarin helbestê wekî reqsa azadiyê jî pênase bikin. Xwediyê marîfeta aramî, têkoşîn û efsûnê ye jî. Di vê hevoka helbesta bi navê “ez ê vexwim” a helbestkar Necmettin Tural de jî rihê efsûn û têkoşînê tê xuyakirin, “û min di nava goristanên nemiran de qam avêt!”

 

Hunera gotinê

 

Li gor cureyên din ên wêjeyê hunera gotinê di helbestê de bêtir derdikeve holê. Hunera gotinê rastiyeke bi çav a helbestê ye. Ev rastiya gelek carî nahêle mirov xwe wekî “darqotekî bêgulî” bibîne. Di van hevokên helbesta “porê şevê” ya helbestkar de em li hunera gotinê rast tên,

“darên keritandî

diricifîne

şaxên bêxwîn

ditevizîne

û di sorahiya sibehê de

dihone gotinên rengavêtî

di kerika guhên avgirtî de”

 

Helbest ji dil û mejî dadiwerive

 

Helbest ji aliyekî jî pênaseya hêza xeyalên mirov e. Wargeha tecrube û bicihanîna berpirsiyariyên di nava jiyanê de ye. Carinan kêfxweşiyeke estetîk carinan jî ravekirina hêviyên nûjen e. Ji dil û mejiyê mirov dadiwerive. Mîna van hevokên helbesta “gotinên nîvco” yên helbestkar,

“li ser germahiya tavê

şopa piyên miriyan dixwiya

çend însan jî li ser siya darê

raketîbûn”

 

Hevsengiya xeyal, hest û ramanê

 

Helbest di navbera xeyal, hest, raman û ahengekê de ye. Bandoreke gelekî mezin li ser şêwaza jiyana mirovan dike. Carinan roja li ber esra teng e. Hestên netewperweriyê jî gelek caran geş dike. Di pirtûka helbestê ya “malzaroka jînda” de hinek hevok hestên netewperweriyê geş dikin. Bi taybet di hinek hevokên vê berhemê de hevsengiya di navbera xeyal, hest û ahengê de bêtir tê hîskirin.

 

Azadiya jinê ya di helbestê de

 

Bi rêya helbestê gelek caran hinek peyam tên dayin. Ev peyam jî bandoreke girîng li ser tevger û binhişiyê dike. Loma jî anîna ziman a peyamekê ya di helbestê de girîng e. Ev peyam carinan ked û daxwazeke sedan salan jî radixîne pêş çavan. Yek ji daxwaza bi sedan salan azadiya jinê ye. Ji bo vê azadiyê ked û berdêlên mezin hatine dayin. Hîn jî tê dayin. Ji bo xatirê vê berdêla hatiye dayin jî peyama azadiya jinê ya di helbestê de yek ji rêbaza têkoşînê ye. Di helbesta bi navê “kirasê evînê” ya helbestkar de çend hevok wiha li ber çavên min dikevin,

 

“û bi hilmijîna jiyanê

dişuşt

jehriya marê kor

ava dikir qesra jînê

û difesiland

kirasê evînê

li ser wê axa pîroz

bi wan siya jinên azad”

 

Lêhûrbûna di helbestê de

 

Lêhûrbûna di helbestê de feyzê dide xwîner. Wan bêtir kamil dikin. Berê wan bi lêhûrbûnekê ve vedike. Ev lêhûrbûna di mejî de wêrektiyekê jî ava dike. Yek ji armanca helbestê jî jixwe lêhûrbûn e. Ev yek dibe sedema jêhatîbûn, lêpirsîn û fikirandinê jî. Jixwe ya ku teşeyê dide jiyana mirovan jî ne ev xalên girîng in? Ka em ji van hevokên me li jor bal kişandin ser, çend heban dîsa raxînin pêş çavan,

 

“ez çûm

min nexwest bibim

dîsgotina strana veqetînê

ez çûm

nebêje tu bewefa yî

çûna min

fetla rêyeke nû ye

ma çûyîn

ne welidandina vegerê ye?

 

Huner û lêhûrbûna helbestê

 

 

Rêwîtiya lêgerîn û lêpirsînê

/in

Roza Metîna

Bi rêwîtiya lêgerîn û lêpirsînê ya berhema bi navê “Telebe” ya nivîskarê girtî Delîl Payiz re, reşikên çavên min ji ronahiyeke nû re vebûn. Bi mijar û peyama dihat dayin, têgehên kurdewarî û hunera şibandinê, têkiliyên sedem-encamê, fikra sereke, taybetmendiyên kesayetî û ruhî, ber bi asoya hizrê ve bi rê ketim. Bi raza çend bizotên di bin xweliyê de û dengê kevirekî xweşik, bi van gotinên nivîskar dîsa bi per û bask bûm;”Kulîlkên dora biîvê hîn nû vedibûn. Ji dûr ve çilspî xuya dikirin. Mizgîniya biharê bûn ev kulîlk. Xilasbûna zivistanê bûn. Mirina sar, seqem û qeşayê; vejîna xwezayek germ û bi şînkayî.”

Mijar û peyama tê dayin

Di hinek çîrokan de dema mirov tê dawiyê, mijarê û peyama tê dayin hîn nû ji kûr de fam dike. Ev jî rêbazeke din a nivîsandina çîrokê ye. Lê bi bandor e. Di hinek çîrokên Delîl Payiz de ev rêbaz hatibû bikaranîn. Li gor min ev yek daxwaza xwendina çîrokê jî zêde dike. Teşeyekî cuda lê bar dike û hişyariyekê di mejî de dide avakirin. Carinan jî du hevokên dawiyê perdeya li ser wêneyê çîrokê dide alî. Di çîroka bi navê Aram a nivîskar de herdu hevokên dawiyê wateya herdu hevokên di serî de kifş dike. Di serî de wiha tê gotin:”Kî dibêje li Mêrdînê derya tune ye, Mêrdîn tev çol û deşt e? Kî? Ka bila gavekê derkeve pêş.” Dema çîrok ber bi dawîbûnê ve diçe herdu hevokên dawiyê wiha diherikin:”Dema hevalê Aram çavên xwe yên deryayî li jiyanê girt deryaya Mêrdînê jî çikiya ziwa bû. Niha Mêrdîn bê derya ye.” Heta dawiya çîrokê meraqeq ji min re pêde bû. Meraqa deryayekê. Lê tu çi nabêje ev deryaya di çavên Aram de dihat parastin, bi rihekî zindî dengê pêlên xwe dida bihîstin.

Têgehên kurdewarî û hunera şibandinê

Hunera şibandinê û bikaranîna têgehên kurdewarî ya di berheman de mîna du stêrkên geş ên li asîmanê dil in. Di çîroka “Diya Min” a nivîskar de hem hunera şibandinê hatiye bikaranîn hem jî di nava wê hunerê de têgehên kurdewarî cihên xwe girtine. Bi van herdu hevokên di berhema nivîskar de meseleya min xwest balê bikşînim ser bêtir şênber dike:”Yên ku li remoqa traqtorê siwar bûne baş dizanin çiqas dijwar e rûniştina remoqê. Wek dewê ku di hundurê meşkê de biçeliqe, em ji aliyekî difiriyan aliyê din.” Dewê di hundurê meşkê de di jiyana kurdan de xwedî cihekî girîng e. Dew û meşk tama rûnê nîvişk ê li ser dika gund bi bîr tîne. Elbet bêtir a di zarokatiyê de. Her wiha çîroka “Diya Min” bi devê zarokekê/î hatiye honandin. Ev jî hestekî taybet dide avakirin.

Têkiliya sedem-encamê

Ji bo famkirina armancê têkiliya sedem-encamê girîng e. Ev têkilî teşeyekî dide hestên ku derdikevin pêş. Di heman demê de feraseta hunerê ya nivîskar jî derdixe holê. Têkiliya sedem-encamê di hinek çîrokên vê berhemê de baş di mejiyê min de rûnişt. Her wiha nivîskar di çîrokên xwe de bêtir şêwazeke realîst bi kar aniye. Û berî daye wê kûrahiya derûnî jî. Bi peyamên di dawiya çîrokên xwe de, bi honandina bûyerê hêza aqilê xwe nîşan daye.

Fikra sereke ya berhemê

Di vê berhemê de fikra sereke têkoşîna di rêya doza kurdayetiyê de ye. Her wiha êş û hesreta di vî alî de hatiye kişandin. Û nivîskar bi vê hevoka xwe cih daye berteka li dijî înkarkirina eslê xwe:”Dariusê ku eslê xwe înkar kiribû şermezar kir.” Diyar e nivîskar li ser mijar û lihevkirina çîrokên xwe jî baş kûr bûye. Têkiliyeke hêsan di navbera karakter, xwîner û peyama li ber çavan, hatiye avakirin. Dem û cihê bûyer lê qewimiye bêtir bi awayekî rasteqîn û şênber xuya dike.

Taybetmediyên kesayetî û ruhî

Mijareke din a girîng taybetmediyên kesayetî û ruhî yên lehengan e. Di berhema “Telebe” ya nivîskar de em li taybetmendiyeke xurt a kesayetî û ruhî ya lehengê çîrokê rast tên. Mirov bi van hevokên di çîrokê de di heman demê de ruhê azad ku ji rehma axa xwe nehatiye qutkirin, dibîne:”Dema bi pêgermok digeriya û xeyal dikir wê wextê ji nav dîwarê zindanê firar dikir. Diçû wargeheke ku jê hez dike, bi mirovên ku ji wan hez dikir re diaxivî, dikeniya…”

Rolên zayenda civakî

Di nirxandinên xwe yên berê de jî min bal kişandibû ser rolên zayenda civakî. Ji ber bandorê li ser binhişî û tevgera civakê dike. Ev mijareke girîng e û divê em tim bînin ser ziman. Di vê berhemê de jî dîsa çêkirin û amadekirina xwarinê para jinê ketiye. Di çîroka “Kevir” a nivîskar de bi vê hevokê em dikarin mînaka rola çêkirin û amadekirina xwarinê ya li jinê hatiye barkirin nîşan bidin:”Keçê rabe ji birê xwe re gezek nan amade bike!”

Dûrxistina ji ruhê ax û xwezayê

Di çarçoveya polîtîkayên şerê taybet de kurd her tim ji ax û xwezaya xwe hatine dûrxistin. Koçberî li wan hatiye ferzkirin û rêya bişavtinê hatiye vekirin. Kurd her tim bi hesreta ax û xwezaya xwe naliyane. Ev nalîn çûye di ezmanan re derketiye. Bi vê hevoka di berhemê de ev nalîn di dil û mejî de zindî dibe:”Şewitandina gund ku yek kêliya wê ji bîra wî neçûbû wext bi wext di ber dil û çavên wî re derbas dikir.” Dîsa bi vê hevoka di berhemê de jî li dijî zilm, zordestî, neheqî, polîtîkayên tunehesibandin û înkarkirinê kurd pişta xwe dispêrin ronahiya rojê:”Ne bav, ne dê, ne jî xwediyê me heye. Tenê roj li me xwedî derketibû û dilê me yê sar germ kiribû.”

Doza bi rûmet

Di rûpelên 55 û 64’an ê berhemê de em şopên îşkenceya sîstemê ya li ser kurdan û binaxkirina keda bi salan a bi destên sîstema yekperest baş dibînin. Heta zilma li ajalên ku kurd xwedî dikin jî eşkere xuya dike:”Heta ku mal hemû şewitîn vê waweylêyê domand. Orînî û dengê heywanên ku bi saxî şewitîn hê jî di guhê Apê Ehmed de bû. “ Têkoşîna bi rûmet a gelê kurd a li hember vê zilmê û tunehesibandinê her tim dewam kiriye. Bi vê hevoka di çîroka “Evîneke Porspî” de ev têkoşîna bi rûmet dîsa eşkere xuya dike:”Ji dêvla ku em ê bibin qoricî û kurtêlxur û li hemberî şervanên dilê xwe bi dijmin re hevkariyê bikin, bila em bibin mitirb û koçber hîn çêtir e.” Apê Ehmedê nebû cerdevan û ji gundê xwe bi zorê hat derxistin ji bo gundê xwe careke din bibîne diçe û li ser rêya gund koça dawiyê dike. Gelek kurdên wiha bi rûmet di rêya doza xwe de jiyana xwe ji dest dane.

Rêwîtiya lêgerîn û lêpirsînê

Rêwîtiya lêgerîn û lêpirsînê ya di nava berhemekê de yek ji armanca xwendinê ye. Ger ev rêwîtî baş derbas bibe sûdek baş jî tê wergirtin. Ez dikarim bêjim ji vê rêwîtiya lêgerîn û lêpirsînê ya di berhema bi navê “Telebe” de min sûd wergirt. Di vê rêwîtiyê de carinan li Bekoyê Ewan rast hatim, carinan li dû meraqê gindor bûm, carinan jî di nava vê benda helbesta di çîroka “Dorevanê Agir” de dibûm çirûskek ji agirê ber bi ezmên ve bilind dibû:

di şevên çik sayî de

bû hevalbendê êgir

di agirê çavên wî de

laşê çaran dişewite

çardehê tîrhemê dihele

 

 

Rêwîtiya lêgerîn û lêpirsînê

 

 

 

Helebce ango ‘Dayê bêhna sêvan tê!’

/in

Salih Kevirbirî

Li Deşta Silêmaniyê, bihara rengîn… Welatê Rojê ji bakur ta başûr; ji rojava ta rojhilat amadekariya Newrozeke nû dike. Berfa serê çiyayên Zagros, Herekol, Cûdî û Gabarê hêdî hêdî dihele û ber bi deşt û newalan ve diherike. Zindîbûnê, dirûveke xweşik daye hêşînahiya biharê. 10-15 roj berî îro, pirraniya ‘Herêma Şarezûr’ ketiye destê şervanên kurd. Ji ber vê yekê jî wateya Newroza ku wê bê, gellekî kûr e. Li ser çiyayên nêzîkî Helebceyê, gul û kulîlkan xwe bi rengên ‘keskesor’ xemilandine. Mîna tevahiya bajar û navçeyên kurdan, li Helebceyê jiyan serê sibê zû dest pê dike, dengê mirov û sewalan kolanan dadigire.

Gelo, bi gotinan mirov dikare biharê rave bike? Lê bi nivîsînê? Bihara ku hatiye Deşta Şarezûrê, berê xwe daye çiyayên Gilêzer û Qeywanê. Her tişt di nava hişyarbûnekê de ye.

Lê ev çi ne? Ji nişka ve hêşînahiya asîmanan ji hev tê veçirandin, hin reşahî li ber çavan dikevin! Reşahî, reşahî, reşahiyeke din… Reş, gewr, balindeyên hesinî… Belê ev qasidên zilmê ne. Balafir û firoke li ser Helebceyê her diçin û tên. Piştî demeke kurt, giyanewerên Helebceyê dibin xwedî hesteke biyanî. Li navçeyê çend kesên navsere, jin û zarok hene. Tevahiya zilam û ciwanên raserî sala panzdehan, li ser çiyayên welêt şerwan û pêşmerge ne. Her kes dizane ku wê tiştên xerab biqewimin. Hêdî hêdî bêhna mirinê li derdorê belav dibe. Piştre ‘waweyla’ û ‘qêrîn’ tevlihev dibin.

Qey mirin bi gotinan tê ziman? Lê mirina zarokan?

Pêşî her kes bi cihekî de dipengize, piştre jî ji bêçaretiyê li ber derî siyên xaniyên xwe rûdinên û wekî dîtina dawî, li xaka pîroz dinihêrin. Çawa ku li benda mirinê bin. Hêdî hêdî çavên zarokan wekî gulên ku bê av mabin; diçilmisin, tevgera wan qels dibe. Jinek diqîre û ‘Jehrîîî’ dibêje. Xuşk û bira hev hembêz dikin û hêdî hêdî dibin şahidên mirina hev. Xirecir cihê xwe ji bêdengiyê re dihêle. Mehşer û dojeha ku bi qêrîn û qîjînan dest pê kiribû, bi nalînan diqede. Asîmanên bihuştîn ên Kurdistanê êdî ji ber çavan winda dibin. Êdî dest û mil hev nagirin, ziman lal dibin: Kake giyan bo çi dengî to niye?

Wê rojê dîroka mirovahiyê, bi awayekî ‘stûxwar’, 16’ê Adara 1988’an nîşan dida. Çima ne stûxwar be? Wê roja hanê, bi jehrên kîmyayî li Helebceyê ji 5000’î zêdetir mirovên bêguneh hatibûn qirkirin. Mîna ku Hozan Şivan Perwer jî dibêje, wê rojê zarokan ji ber bêhna gazên ‘sarîn’ û ‘xerdelê’ digot; ‘Dayê bêhna sêvan tê!’ Ji bilî Helebceyê, li bajarên Duceyde û Înapê, bi dehezaran kes jî birîndar ketibûn. Ji bilî mirovan, li van bajaran tevahiya sewalan jî telef bûn. Ji çar hezarî bêhtir gund û navçe ji nexşeyan hatin hilanîn.

Tazî, birçî, perîşan berê xwe da sînoran!

Seddam Huseyînê ‘xwînxwar’, di 8 salên şerê Îran-Îraqê de ti carî gazên kîmyewî (jehrî) bi kar neanîbû. Lê dema ku di şer de bêhêz ket, vê carê berê çekên kîmyayî dagerand ser gelê kurd. Jixwe di şerê Îran û Îraqê de jî, di pêvajoya 8 salan de, her dem kurd dibûn hedefa êrîşan. Windahî û xisarên herî giran bûn para kurdan. Piştî damezirandina ‘Komara Îslamî’ Îranê kurd kişandin cem xwe. Lê dema Îranê, Îraq bombebaran dikir, pêşî herêmên kurdan ji xwe re dikirin hedef. Her wiha Îraqê jî, dema Îran bombebaran dikir hedef dîsa Kurdistan bû. Piştî Tevkujiya Helebceyê kurdên ku ji ber kabûsa kîmyabaranê reviyabûn, bi rewşeke tazî, birçî, perîşan berê xwe da sînorên Îran û Tirkiyeyê. Ji 100 hezarî zêdetir kurd hatin Bakurê welêt, 200-300 hezar ji wan jî derbasî Rojhilatê welêt bûn.

Helebce, navçeyeke girêdayî bajarê Silêmaniyeyê ku navenda 120 gundî ye. Tê gotin ku li derdora çiyayên Hewreman, Zencîre, Sûren û Balanboyê ku Helebce di nava xwe de rapêçane, cureyên kulîlkên ku li rûyê cîhanê nayên dîtin şîn dibin. Li hêla din dîsa tê gotin ku li keviyên çemên Tencero, Sîrwan û Zelmê titûneke bêhempa û bêhnxweş hêşîn dibe. Silêmaniyeya ku Helebce girêdayî wê ye, di dîrokê de û îro jî mîna ‘Paytexta Çandê’ tê binavkirin. Li Zanîngeha Silêmaniyeyê îro bi zimanê kurdî perwerdehî pêk tê. Heta vê gavê ji vê zanîngehê bi sedan hunermend, nivîskar û rojnameger hatine gihandin…

* Ji kitêba min a bi navê ‘Hevîrtirş’, Weşanxaneya Do, Cotmeha 2009, Stenbol, Kurdî 184 Rûpel. Nivîsar sala 2000-î hatiye nivîsandin. (S.K)

Henaseya jiyanê ya li dû azadiyê

/in

Roza Metîna

 

Bi xwendina berhema bi navê “Henaseya Jiyanê” ya ji aliye nivîskarê girtî Mahîr Bagok ve hatiye nivîsandin di deryaya hizrê de gelek carî çûm û hatim. Balkişandina hevokên li ser hişmeniya jinê, rastiya îşkenceya sîstemê, kelecana xwendina helbestê, xeyalên azadiyê yên di vê berhemê de hatine honandin pirîskên êgir ên di nava tatêla şeveke dûdirêj de bi bîra min anî. Rasthatina li şûna neperûşkên rastiyekê ya di rûpelê dawiyê de jî mîna kûrahiyeke bê dawî bû. Û vê kûrahiyê gotina ; “Te strana min a ku min ji helbesta te çêkiriye çawa dît?” li dû xwe hişt.

Bikaranîna ziman

Ji bo herikbariya berhemekê honandin û bikaranîna ziman girîng e. Hevoksaziya bi destên nivîskar bandorê li ser xwîner dike. Di warê famkirin, pênasekirin û analîzê de xwedî cihekî taybet e. Loma rêziman û hevoksazî du hîmên zexm ên ziman in. Em li vir daçekan jî ji bîr nekin wê baş be. Ji ber bikaranîna daçekan teşeyê hevoka em bi xwe saz dikin, diyar dike. Daçek mîna hestiyên mirovan e. Wexta şaş an jî kêm bên bikaranîn wê demê di warê wate û têgihiştinê de jî kêmasî çêdibin. Di berhema “Henaseya Jiyanê” de ji aliyê rêziman û hevoksaziyê de kêmasî hebûn. Her wiha ji aliyê bikaranîna daçekan de jî hinek kêmasiyên berbiçav hebûn. Loma jî dema min ev berhem dixwend carinan lê dihilkumîm.

Kelecana xwendina helbestê

Tiştekî din ê di vê romanê de bala min kişand çend helbestên bi mijarê hatibûn honandin bû. Carinan dema mirov pirtûkekê dixwîne çavên mirov ji demekê şûnde diçe ser hev. Beriya wê bawîşk ji nava lêvan difilite. Li min jî carinan wiha tê lê belê kêfa min ji wê kêliyê re tê. Dema min ev herdu hevok xwend û derbasî helbestê bûm bawîşkên ji nav lêvên min difilitîn bi dawî dibûn;”Çavên wê yên reş li ser risteyên helbesta ji nîvro ve çar caran xwend, heta êvarî zîq bûbûn. Hecko qet nexwendibe bi îşteha bengînên azwer zimanê wê li ser xwendina risteyan herikî.”Anîna ziman a xwendina helbestê min hişyar kir û kelecaneke xweş da dilê min.

Hişmendiya jinê

Mijareke din a divê mirov li ser bisekine girîngiya derketina pêş a hişmendiya jinê ya di berheman de ye. Gotin, fikir, analîzên derbarê vê yekê de hîmên girîng ên pêşketina civakê ne. Çimkî di nava civakê de hişmendiya jinê pêş nekeve û jin ne azad be ew civak wê demê dibe wekî pinpinîkeke baskşikeştî. Loma jî ev herdu hevokên di berhemê de cihê xwe digirin bi qîmet in;”Êdî henaseya azad di stargeha jinan de ye. Bes ku xwe ji nav lepên mêrê serwer û hişmendiya desthilatdarî rizgar bike.” Her wiha ev gotina Emma Goldman a di berhemê de cihê xwe girtiye;”Azadiya jinê di giyanê wê de dest pê dike. Jina ku di ramanê xwe de cîhaneke azad neafirîne tu demê azad nabe.”

Tesfîra mekan, gotinên bi bandor

Di hinek berhemana de tesfîra mekan zêde li ber çavên xwîner zindî nabe. Lê di hinek berheman de jî ev yek bi awayekî zindî tê ber çavan. Di vê berhemê de ne bi temamî be jî ez dikarim bêjim di hinek kêliyan de tesfîra mekan li ber çavên min zindî dibû. Di berhema Mahîr Bagok a bi navê “Henaseya Jiyanê” de her çiqas di mejiyê min de komposîzyonek bi temamî rûneniştibe jî hinek hevokana bandor li ser derûnî û rihê min kirin. Dixwazim ji vanan mînakekê bidim;”Dilê dayika min ê mîna gerdûneke mezin ji vî dilê min re bû şîfa.” Her wiha navên Jîndar, Nepen û Guljiyan ên lehengên berhemê jî bi min gelekî xweş hatin.

Rastiya îşkenceya sîstemê

Wekî gelek berhemana di vê berhemê de jî hinek hevok rastiya îşkenceya sistematîk a sîstema heyî ya dijminatiya kurdan dike, radixîne pêş çavan. Ji ber gelê kurd bi salan e doz û têkoşîna xwe ya azadiyê didomîne loma jî her tim polîtîkayên şerê taybet, asîmîlasyon û tunekirinê li hemberî wan tên meşandin. Yên li dijî vêya li berxwe didin jî tên îşkencekirin. Ev hevoka di berhemê de îşkenceya gardiyanên li dijî kesên doza azadiyê diparêzin bi bîr dixe:”Ma hevjînê te qederê kuşt? Na. Hemû ji îşkenceya gardiyanan mir!”

Derxistina pêş a tiştên kêrhatî

Li gor min hinek tiştên ku zirarê dide beden û rihê mirovan hewce nake ku navê markaya wan bê gotin û reklama wan bê kirin. Di vê berhemê de navê cixareyekê hatiye gotin. Lê navê vê cixareyê nehatiba gotin jî dibû. Gelek tiştên di jiyana mirovan de şopeke xweş û kêrhatî hiştine, hene. Ev tişt bêtir derkevin ser rûyê avê wê baştir be. Çimkî dema nav tê gotin bandorê li ser binhişiyê dike.

Peyam, armanc û daxwaza nivîskar

Di romanekê de bi qasî lihevhatina mekan û demê girîng e ewqasî peyam, armanc û daxwaza nivîskar a dixwaze bi xwîner parve bike jî girîng e. Di vê berhemê de hinek kêmasiyên ravekirin û ragihandina peyam, armanc û daxwazên nivîskar hene. Dibe ku bi min jî wiha hatibe lê belê ev yek divê mirov baş li ser bisekine.

Berga pirtûkê

Mijareke din a girîng jî balkişandina berga pirtûkê û qalîteya wê ye. Berga vê berhemê gelekî sade ye. Dibe ji aliyê nivîskar wiha jî bê tercîhkirin. Lê belê hinek berg tevî ku sade ne jî bandoreke kûr li ser mirov dike. Dikarim bêjim berga berhema nivîskar pir bandor li ser min nekir. Dema hatim dawiya pirtûkê jî rûpelên wê ji ber hev çûn. Berg, qalîteya pirtûkê û nivîsa li paş bergê hîmên girîng ên berhemekê ne. Loma divê mirov hinekî zêdetir serê xwe bi vana re biêşîne. Nivîsa li dawiya bergê jî ya li ser rûpela herî dawî ye. Dema min nivîsa li dû bergê xwend şûnde ew kelecan û matmayina min a xwendina rûpela dawiyê êdî nemabû. Ji ber ku di dawiya bergê de hatibû dayin. Loma jî dikaribû bendeke din a di nava pirtûkê de di dawiya bergê de bihata dayin.

Têkiliya sedem û encamê

Di xwendina berhemekê de bi heman awayî rêwîtiya xwîner a gihandina têkiliya sedem û encamê jî dest pê dike. Ev rêwîtî mejî zindî dike û kelecana di dil de jî zêde dike. Wateyê li berhemê bar dike. Lê belê di nava zincîra bûyera di berhema “Henaseya Jiyanê” de dema min xwest têkiliya sedem û encamê di hişê xwe de zelal bikim dikarim bêjim gelekî westiyam.

Henaseya jiyanê ya li dû azadiyê

Hinek têgeh û hevokên di berheman de derbas dibin berê mirov ber bi rabirdûya wan ve dibe. Xwesteka dilê wan zindî û geş dike. Ji ber xwesteka me ya kurdan a bi salan azadî ye loma ev sê hevokên di berhema “Henaseya Jiyanê” de xeyalên azadiyê yên bi salan dîsa geş kir. Nivîskar hestên azadiyê wiha rave dike;”Dengê sîsirkên tebaxê li ser çiyayan di nava şevê de belav dibûn. Ew jî di nav xeyalên azadiyê de bi xew ve çûbû.” Her wiha ev hevoka;”Di nav bexçe û rezên gundên hatin valakirin û şewitandin de li ber qonaxa xwe bi rê ketin” jî şewitandin û valakirina gundên kurdan bi bîr dixe. Gelek kurd ilim di zarokatiya xwe de bûne şahidên zilma li ser gundên hatine wêrankirin. Kes nizane çiqas tişt di zarokatiyê de ji me hatine girtin. Lê belê ev gotina;”Çiya ne tenê qada şer, di heman demê de akademiya azadiyê ye” ya di berhemê de, di heman demê de, bidûketina tiştên ji me hatine girtine. Henaseya jiyanê ya li dû azadiyê ye.

 

Jêderk:

Li ser romana ‘Ax û Xwîn’

/in

Mîrhem Yigit

Ax û Xwîn romaneke ji romanên salên dawî ye ku di zindanê de hatiye nivîsandin. Li Weşanxaneya J&J’yê hatiye çapkirin û nivîskarê wê Mehmet Yavuz e. Nivîskarê vê romanê ji navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya Mêrdînê ye. Ji sala 1994’an de ye girtîye û cezayê muebbetê lê hatiye birîn. Ew di 14-15 saliya xwe de  koçî metrepolên Tirkan bûye. Berî vê, haya wî ji tevgera azadiyê çêbûye.

Navçeya romana Ax û Xwîn jê dikeve rê, heman herêm e ku nivîskar lê hatiye dinyayê. Ji xwe di dema xwendinê de çendî mirov pê re dibe rêheval û bi her rûpelê ber bi dawiyê de mirov diqulpîne, avde û movikên biyografîk xwiyatir tên hestkirin, pêjinkirin û xwe didin dest.

Çavdêrî û şayes, malbat û gundê Xerîb, bajarê Qoserê, jiyana siyasiyên tevgera azadiyê û sîstemê perwerdeya wan di zindanê de, guzergah, dirb û riyên ber bi Warê Azad, rêwitîya li ser rêya Akademiyê, vegera Bakur bi amadeyîyeke îdeolojîk û peywirên siyasî û leşkerî, giş fikra ku romana Mehmet Yavuz berhemeke siyasî û ne kêmtir jî biyografîk e xwurt dike.

Roj û dem salên berî 80ê û piştî 80ê ne. Salên girtinên bin çavan, windakirin û nebedîkirinan, şewitandina mal û milkan, xwarina pîsî bi welatiyan, valakirina gund û zivîngan, koçberî û barkirinan e. Bi gotinên nivîskar demeke wiha ye ku ”Dinya bûye sêla li ser agir, êdî her kes jê dişewite”.

Smeîlê nûzewicî, ji gundekî Qoserê, ku hew ji ber ”çawîşê qereqolê” dike der, bi hêviya roj in aramtir mala xwe bar dike nav Tirkan, ji cîh û warê xwe diqete. Bajarê nû mezin e, biyanî ye. Zimanê axaftinê, rabûn û rûniştinê, awe û şêweyê têkiliyên di nav xelkê de cihê û namo ne.

Malbat û kes hev nas nakin, li hev nabanin, rojên bi mitale û xem didin pey hev. Şev û roj li wan digere. Tu tişt mîna ew diramin dernakeve, hesabê wan û sûkê hev nagire.

Di nav vê tenêtiya tîr de, zarokek ji wan re çêdibe. Navê wî dikin Xerîb. Daîreya qeydê nav duguhere, pê dilîze û wek Garîp curde dike. Ev jî dibe derdekî nû. Dilnerehetiya bûye sebeba reva ji gund, sivikbûn li aliyekî, hineke din dikeve ser, çendqat dibe. Bi gotinên pêşiyan, mîna ” tu ji şirikê here ber mezrîbê”, ”ji ber baranê here ber terizê”. Zimanê Xerîb jî di nav zarokên taxê de werdigere zimanê Garîp, êdî ew bersiva dê û bavê xwe jî bi zimanê çawîşê qereqolê dide.

Jiyana ne asûde, siberoja xumamî, tirsa jidestçûna çendsalîyê malbatê, dibe kerb û janeke xulqtengkir û hesreta warê li peyxwehiştî tev dide, gurr dike. Gund, dayik, cîran, hogir û hevderdên rojên teng tên bîra wan. Bêriya her tiştê dûrmayî û nejbîr dikin.

Koçberiya nebû çare, pêsîrtengiya hebû dijwartir dike. Bêmeferî serdest e; li  her cîh, herêm, bajar û deverê qar û zal e. Pirsgirêk ji cîh û bajar zêdetir mensûbiyet, ziman, çand, kurdbûna malbatê û sîstemê dagirker e. Tu bi ku de herî xelasî tune ye, guhertina cihê jiyanê ferq nake. Malbat vedigere gund, rewşa li vir jî bêkeystir bûye, rejîma 12ê Îlonê hatiye.

Êdî ji vir û pêde lehengê romanê ne Smeîlê bav, belê Xerîbê kur e. Xerîb diçe dibistanê, ew bi zimanê gund û zarok jî bi yê mamoste nizanin ”. Heytehol, alozî û qerqeşûneke bênimûne, ji xwe pêve naşibe yeke din, gêjgerînkek din dest pê dike.

Xwendin dibe şikence û xwendegeh jî şikencexane. Li şûna, qet nebe, mamoste zimanê binecîh fêr bibe, axaftina pê qedexe dike û di encama vê perwerde û pedagojiya nexweza, hov û tirkane de, dibe mîna gur û keftaran û bi zarokan dikeve.

Tehde, azar û çavsorî, sînornenas û bêqam e. Xerîb dide fikirandin di serê wî de pirsan çêdike: Çima mamosteyê ji ber Tirkiya min hez ji min dikir, pesnê min dida, ji şagirtên mayî re wek nimûne ez nîşan didam, ji ber ku ez bi dayik û dapîra xwe re ku bi Tirkî nizanin bi kurdî diaxivim li min dide. Dibe têderxistinoka ”De were û vî kerî di vî borî re derbas bike”. Xerîbê ku favoriyê mamoste bû jî êdî ji ber ku navê wî di lîsteya yawerê mamoste, Bekoyê altax de, derbas dibe ew jî bêpar namîne ji vê lêdanê û ji van asaqên rojane serê her sibehê.

Di qonaxeke piştre de, Xerîb li Qoserê xwendevanê dibistana navîn e û ew kesê ewil e ji gund. Li mala metika xwe Xensê dimîne. Metik jî mîna endamên malbatê Ap û yên din ji aşnayên tevgera azadiyê ye.

Derdora li vir firehtir e. Xerîb dikeve nav ciwanên tevgerê, belavokan bela dike, rojnameyan digerîne û têkiliya bi xwendina kitêbên siyasî re jiyana wî duguhere. Hulfa wî ku ji roj û mehên li gund ji bo ”apoyîyên ewil, Xoce û sê hevalên wî” ku piştre di şerekî de jiyana xwe ji dest dane û ev demeke ku hebû, di van salên li Qoserê de qethîtir û misogertir dibe.

Di serdegirtineke bi şev, ji xafil de bi çengurê Xerîb digirin û bi destên li piştgirêdayî, saqoçermo ji mala metika wî dibin, davêjin hundur. Pişt re di girtîgehê de bi rêya du hukumxwariyên ji malbata ” Xoce û hersê hevalên wî ” bi navê Zana û Doktor pê dihese ku di heman şeva ew girtine de metika wî jî bi derbên lêdana serdegiran jiyana xwe ji dest daye.

Xerîb ji ber temenê xwe, xweragiriya di dema pirs û lêpirsînan de û xwenedana ber tu tiştî,  zêde di zîndanê de namîne, derdikeve. Êdî dema bicîhanîna biryara mezin e. Careke din û vê carê bi hesreteke mestir berê xwe dide gundê xwe û pê re diaxive: “Belkî ez êdî nayêm gundo! Belkî ez êdî te, dayik, bav û bapîra xwe nebînim. Ev cara dawî ye, ez êdî nema kesî ji xizmên xwe, ji vê herêmê bibînim, vegera min ne gengaz e.”

Xerîb, girêdayê soz û ahdên xwe, soz û ahdên tolhildanê ji bo metika xwe Xensê, keçmeta xwe Gulîstana, piştre wê jî rahiştiye çek û dibe Berçem, ”Xoce û hersê hevalên wî”, rêwîtiya xwe bi mertebak ji yên herî bi rûmet, bi navê Sefkan didomîne.

Çend gotin jî ji bo ziman û teknîka romanê:

Ziman radîkal û zelal e, bi mebest û armancê re sadiqe, deqarû û bi cesaret e, xwe nade ber xap û çivan. Belê ewqasî jî xwurt e ziman, li hedef û kêla daxwaz e dide, paqij û resen e, bi haydarî û baldariyeke xwiya, nivîskar xwe ji bikaranîna peyvên biyanî û ne kurdî vedide, têra xwe nişmî û dewlemend e ku ev jî cîhê teqdîr û silavê ye.

Di tevin û tora romanê de hejmara kesan, rol û cîhgirtinên wan ne zêde ye,heta bi cîhekî û bi giranî kes, ji derdorên nêzîk û ji malbatê ne. Vê jî barê berhemê sivik kiriye û di asta corejînenîgarî û serpêhatiyeke kesîn de guvaştî ye.

Endamê Komîteya Nivîskarên Zindanan a PENa Kurd Mîrhem Yigit

Têkoşîna ku evîn li dû xwe hişt

/in

Roza Metîna

Nivîskar Nesîp Tarim ê 27 sal in di girtîgehê de ye bi riya romana xwe ya bi navê “Xezal” a ji aliyê Weşanxaneya Belkiyê ve hatiye çapkirin, ji kevçîka dilê xwe hestên evîn, êş, hesret, zordestî û parastina doza Kurdistanê di mejiyê mirov de zindî dike. Hêza doza azadiyê ya bi ser evîna Elîf û Hesen re tê girtin, wekî taveke tîngermî di rih de serî hildide. Nivîskar heta rûpelê 303’yan ê dawiyê gelek hestan bi xwîner dide tamkirin. Taybetmendiya kesayet û hestên derdikevin pêş jî di nava ahangekê de hatine honandin. Her çiqas tasfîra mekan di mejiyê min de pir zêde rûneniştibe jî… Di romana “Xezal” de ji tasfîra mekan wêdetir taybetmendiyên lehengên romanê bêtir li ber çavên min xuya dibin. Herî zêde jî taybetmendiyên Xezalê.

Xezala ku ji zarokatiya xwe de bi zehmetiyên mezin û li ber destan mezin dibe, bi êşa kezebê bi şiklekî dil diêşîne, koça dawî dike. Di her kêliya jiyana wê de kêf lê diquse. Di navbera zihniyeta feodal û zihniyeta dijminatiya gelê kurd dike de, têkoşîna jiyanê dide. Ew bixwe jî bi gelek tevgerên xwe nîşan dide ku di bin bandora vê zihniyeta feodal de maye. Yek ji derdê wê yê herî mezin jî zewaca kurê wê Hesen e. Bi taybet gelekî dixwaze Hesen bizewice lê belê ew meraq pê re dihere. Çîroka Xezala ku êşa kezebê ne tenê carekê, sê caran dikşîne, dişibe çîrokên gelek dayikên Kurdistanê.

Rolên zayenda civakî

Di berhemên tên çapkirin de rol û risteya li jinan tê barkirin girîng e. Di gelekan de tesîra qalibên civakî derdikeve pêşberî me. Jin di nava van qalibana de tên asêkirin. Her wiha rolên zayenda civakî eşkere xuya dike. Yek ji rolên di nava civakê de li jinê hatiye barkirin, kirina karê malê ye. Di berhema “Xezal”ê de jî karê malê tenê jin dikin. Bi van hevokên di romanê de derbas dibin, em dikarin bi awayekî şênber vê yekê bînin ziman; ”Qewet be keça min. Te ji bo fîravînê çi çêkiriye? Kekên te jî wextî bigihêjin malê.” Di cihekî de jî Xezalê bi gotineke xwe tîne wê maneyê ku karê amadekirina taştê û xwarinê tenê yê jinan e.

Bandora şêx û meleyan

Baweriya bi şêx û meleyan di nava civakê de xwediyê bandorekê ye. Em vê bandorê jî bi awayekî eşkere di vê romanê de dibînin. Xezal ji bo Hesen bizewice diçe gel şêx, dixwaze niviştekê çêbike. Xezal girêdan û baweriya xwe ya ji şêx re wiha tîne ziman:”Xwedê emrê min jî bi ser wî emrê te yê şêrîn ve bike.” Şêx dema niviştê çêdike û dide Xezalê dibêje;”Wê Hesen êdî bizewice.” Bi ser de jî xelata xwe digire. Lê belê Hesen nazewice, ew dibe pakrewanê doza azadiya xwe.

Hêviyên ji bo heman mebestê

Mirov her tim bi hêviyên xwe hilma xwe fireh dike û dixwaze xwe wiha li ser piyan bihêle. Pişta xwe tu carî ji deriyê hêviyê yê tim vekirî nade alî. Mîna Dayika Berfo ya ku bi hêviya wê rojekê Cemîl were, deriyê xwe tu carî nedigirt. Xezal jî tim bi hêviya wê rojekê Hesen vegere, dijî. Çiqas xwarin bihata erdê wê teyfikek xwarin ji Hesen re vediqetand. Nedixwest ew hêviya wê ji derba xwe bikeve. Hêviyên ji bo heman mebestê bi vî rengî di qozîka dil de dîsa dişitile.

Mijar û zimanê romanê

Mijar alav û hîmekî bingehîn ê berhemên nivîskar e. Lê belê her tişt dîsa jî bi mijarê naqede. Hevsengiya di navbera mijar, honandin, bikaranîna ziman hîn berbiçav e. Ya berhemê dide xwendin ev hevsengî ye. Mijara romana “Xezal” rastiya bi salan a gelê kurd tîne pêş çavan. Loma girîng e. Her çiqas ne bê qisûr be jî bi zimanekî herikbar mijar hatiye honandin. Romana “Xezal” bi dest, rih, xeyal, hestên Nesîm Tarim hatiye honandin.

Berg û qalîteya pirtûkê

Tiştekî din ê bala xwîner dikşîne ser pirtûkekê, berga wê ye. Nivîsa li ser berga paş a pirtûkê jî bandorê dike. Ez dikarim bêjim di vê romanê de bergê zêde bala min nekişand lê ez dam fikirandin. Di bin bandora nivîsa li ser berga paş a pirtûkê jî mam. Divê em qalîteya pirtûkê û wêneyê li ser berga paş a pirtûkê yê Nesîp Tarim jî ji bîr nekin. Dema hatim dawiya pirtûkê min dît ku hinek pelên dawiyê ji ber diçin. Ev jî nîşan dide ku di warê qalîteyê de pir ne baş e. Ya din jî li gorî min nivîskar wêneyê xwe li berga paş a pirtûkê nexistiba dê çêtir ba. Ji ber efsûna pirtûkê piçekî qels dixîne.

Hunera şibandinê

Hunera şibandinê estetîkeke cuda li berhema nivîskar zêde dike. Ev jî taybetmendiyeke nivîsandinê ye. Ger di berhemekê de têgeha hunera şibandinê kêm be wê demê mirov vê yekê hês dike û bi dû dikeve. Di romana “Xezal” de ev huner dihat xuyakirin û min ber bi tameke cuda ve kaş dikir.

Têkoşîna ku evîn li dû xwe hişt

Gelê kurd ji bo nasnameya xwe biparêze bi salan li ber xwe daye. Sînga xwe daye ber guleyên dijmin û parastina nirxên xwe, hebûna xwe kiriye. Zilm û zordestiya dewletê ya bi salan di vê berhemê de bûye mijara gotinê. Her wiha serîrakirina Hesen a li dijî vê zilmê rastiya têkoşîna gelê kurd eşkere dike. Bi van çend hevokên di romanê de bandora şer heta rehên di bedenê de li mirov eyan dibe;”Dengê sê balafirên şer û hema di piştre jî dengê firokeke kobra, weke ku bi kêrê bibirin, hê di peyva ewilîn de dengê wê birî. Dengê balafirên şer û firokeyê gurmînî bi ser gund xistibû. Dengê xurmîniyê di guhên ku rûniştî de kir çingînî. Ji tirsan çivîkên li ser darê bi carekê firiyan û çûn.” Lawekî Xezalê yê bi navê Simeîl diçe leşkeriyê, lawê wê Hesen jî tev li refên azadiyê dibe. Dema di pevçûnê de tên hemberî hev, her du jî jiyana xwe ji dest didin. Ev jî parçeyekî rastiya vî şerê bi salan e. Hesenê ku dibe pakrewanê doza azadiya xwe berê xwe ji evîna xwe diguhere. Bêyî ku haya wî ji mirina xwîşka wî Mewlêya Gurçiksor çêbibe, di riya berxwedanê de çavên xwe digire û difire asîmanan. Elîf jî li dû wî baskên xwe li ba dixe. Hesen parastina doza xwe bi ser evîna xwe re digire. Têkoşîna wî evînê li dû xwe dihêle. Loma du hûrguliyên girîng ê vê romanê evîn û têkoşîna ji bo doza azadiyê ye. Doza azadiyê ya ku mijareke jêneger a gelê kurd e.

Rastî û têkoşîna li ser sînorên, kurd ji hev dûr xistine

/in

Roza Metîna

Nivîskar Menaf Osman ê ku ev 29 sal in di girtîgehê de ye, di romana xwe ya bi navê “Sînor” de bala xwîneran dikişîne ser sînorên ku kurd ji hev veqetandine. Nivîskar bi zimanekî hêsan û herikbar rastiya li ser erdnîgariya Kurdistanê qewimiye, rave kiriye. Têkiliya di navbera lehengên berhemê de, bi awayekî eşkere û zelal raxistiye ber çavan. Di heman demê de rastiya sînor, doz û têkoşîna bi salan, kiriye mijara xwe. Bi keşfa lehengan a li ser sînor, gelek çîrokên li ser axa me kurdan, rû dane, di hiş de zindî dike. Bi heman awayî gotinên dapîr û bapîrên me tîne bîra me. Hafizaya xwîner teze dike û hovîtiya li ser zarokên kurdan hatiye kirin jî nîşan dide.

Dema min romana “Sînor” xwend, ez careke din, bûm şahida zarokatiya xwe. Her wiha bi hevoka “Li ser wê, sûretê şamaraneke balkêş neqişkirîbû” wêneyek hat ber çavên min. Dema em zarok bûn, hema bêje li her malekê wêneyê “Şahmaran” hebû. Ew wêneyê nûnerê têgeheke kurdewarî ye, ji bo me kurdan gelekî girîng e. Biwêjên hatine bikaranîn jî dewlemendiyeke din a honandina vê berhemê ye.

Bi hinek hevokên nivîskar di berhema xwe de bi kar aniye hestiyarî, digihêje lûtkeyeke dinê. Mirov wê demê, li rastiya sînorê ji me re bûye dojeh, hildikume. Yek ji mînaka van hevokana ev e;”Carekê gava ku Emîno, li sînor dabû, mayinek bi qantira wî ya barkirî teqiyabû, ew kuştibû, wî jî ji lingên wî birîndar kiribû. Piştre ji ber lingê wî, şaş cebirîbû, rebeno qop mabû.” Hevokeke din a ku rastiya sînor derdixe meydanê, wiha ye:”Hemûçik ya di sînor de tên kuştin, yan jî ji kuştinê xerabtir li wan tê, bê dest û ling dimînin.” Bi vêya girêdayî dîwarên bi pereyê baceya kurdan, li ser sînorên wan tên lêkirin jî dibe mêvanê xeyalê mirov. Em bombeyên bi pereyê baceya me, bi ser me de dibarin jî ji bîr nekin.

Di berhema “Sînor” de du behreyên Menaf Osman digihêjin hevdu. Hevdu hem temam dikin hem jî xwedî dikin. Wêneyê bergê nivîskar bi xwe xêz kiriye. Loma pirhuneriya wî jî ji vir xwiya dike. Her nivîskar, nikare wêneyê pirtûka xwe xêz bike.

Aliyekî din ê qenc ê vê berhemê yek jê bibîrxistina hinek peyvên kêm tên bîra mirov e. Bi vêya namîne. Nivîskar di heman demê de bi vê hevoka xwe dest nîşanî, girîngiya çanda neteweyî dike:”Ê wilo ye, hevalê min! Yê behsa çar parçeyên welat bike, divê sînga xwe ji hemû rengên çanda neteweyî re, veke.”

Van gotinana jî hem hesretê hem jî xeyalên gelek kurdên xizmên wan li aliyê din ê sînor hatine hiştin, vedibêje:”Dayê xweska te bizaniya çi tamek xweş di vî karî de heye! Rast e ku min ji feqîrî dest bi vî karî kiriye lê niha ji min re bûye rengekî jiyanê. Gava ku her car ez li sînor didim û bi çend guleyan wan nobedaran heta sibehê, di nav tirsê de dihêlim, wekî ku tev dinya dibe ya min. Her ku ez diçim Qamişlokê mala xaltîka xwe Terfa yan jî mala xalê xwe Tewfo weke ku min sînor rakiribe, Nisêbîn û Qamişlokê kiribe yek, têl û mayinên neqeba Tilkêfê û Qûzo rakiribin û gundê rehmetiyê bavê xwe dîsa kiribe yek, ew qasî kêfa min tîne, bêhna min fireh dike. De ka êdî ez ê çawa dev ji vî karî berdim.”

Hestên bêrîkirin û evînê jî di vê berhemê de xwedî cihekî taybet in. Gotina:”Rast e bêrîkirin her tiştî nêzîk dike” ji jiyana me kurdan, dîmenekî tîne pêş çavan. Hestê êş û mirinê, hewldana gihandina serkeftinê dibin sedema rêwîtiyeke dûdirêj a di binhişiya xwîner de. Gelek caran bandora gotinan feyzeke cuda dide. Geh dibe raperîn, geh dibe hêvî, geh dibe hêz. Carinan jî birînên hîn qalik negirtine, bi bîr dixin û dibin sedema avjeniya di nava pirsên bê bersiv de.

Hinek nirxên kurdan hene ku bingeha parastina nasnameyê ne. Xizmet û nîşaneya parastina zimanê kurdî ye. Xwedîderketina li van nirxan di berhema “Sînor” de bi zelalî hatiye ziman. Nivîsandin û anîna ziman a hestan a bi zimanê kurdî jî ahengeke din a vê berhemê ye. Û bi van gotinana berê min dîsa bi aliyê zarokatiya min ve, vedibe:”Kulav û merşek di ber dîwêr re û li nava hundur jî hesîreke naylonî raxistî bû. Di dîwarê raserî derî de, du heb qubale hebûn, tijî şûşe, sênîk, surahiyên cam û porselen bûn.”

Em rastî û têkoşîneke civakî di vê berhemê de dibînin. Rastiya li ser sînorên kurd ji hev dûr xistiye…Bi van gotinên Menaf Osman ên li ser berga paşiyê em vê rastiyê kûrtir fam dikin:”Piştî nîqaşeke dûdirêj, bi hev re gihandin biryarekê ku êvarkî tev de, biçin keşfeke dawî li ser sînor bikin. Biryara keşfê kelecaneke nuh bi Evdil re çêkiribû. Cara yekê bû dê ew “şûrê” ku malbata wî di nîvî re kiribû du perçe bidîta! Ew sînorê ku ji nişka ve nîvên mirovên wî kiribûn serxetî û nîvê mayî jî kiribûn binxetî, çawa bû gelo? Bavê wî wisa jê re gotibû, ‘Kurê min, hema rojekê sibehê em ji xew rabûn me dît ku xet di nîvê erdên me re kişandine û ji me re dibêjin hûn nikarin herin wî aliyê sînor, wê derê serxet e! Sînorê çi bavê min? Sînorê çi lawo, nîvê erdê me, nîvê dost û merivên me li wir mane! Gotin na wele hûn nikarî derbasî wir bibin, wê derê dewleteke din e! Gotinên ku nediketin serê dînan, dixwastin em jê yeqîn bikin. Lê me dizanîbû ku em hîn dîn nebûne û hişê me li serê me ye. Kalikê Soro, du ap û xalekî te, sê xaltîk û metikeke te tev bi zarokên xwe re, hemû tevde di şevekê de bûbûn serxetî, em jî di heman şevê de bûbûn binxetî!…!

Rastî û têkoşîna li ser sînoran

Romana ‘Lênûska Leyla’

/in

Mîrhem Yigit

Romana ”Lênûska Leyla”biyografîk e. Jiyana Sema Yucel e. Sala 2018an ji aliyê weşanxaneya Aramê ve hatiye çapkirin. Nivîskarê wê Menaf Osman jî îro zîndaniyekî di  girtîgehên dewleta tirk de ye. Ew bi xwe ji kurdên Rojava ye û zêdeyî 29 salan e ku desteserkirî û dîl e.

Lehenga, romana ” Lênûska Leyla” di nav gelê Kurd de bi giştî û di nav rêz û baskên tevgera rizgarîxwazî de bi taybetî, ji navdar û pakrewanên ji jora lîstê ye. Roman di jiyana wê de damara herî xwedîşop  profesyonel e, jiyan, berxwedan û têkoşîna wê navend e û 217 rûpel li derdora jiyana wê ne.

Roman bi helbesteke Sema Yucel di bin navê ” li şûna pêşgotinê” de dest pê dike û temamê wê bîst û şeş beş in. Her beş jî bi helbestek mîna ”navberpêşgotinkê” dibe deriyekî qonaxeke nû û piştdayîna yeke lipeyxwehiştî.

Jiyana lehenga romana ”Lênûska Leyla” ku ji salên li cihê çavekirinê ku li Tûtaka Agirî ye dikeve rê, di ser Enqere, Sêwas, Xarpêt, Amed, Nisêbîn, Zaxo, Dêrik, Qamişlo, Libnan, Şam û cardî bi vegera ber bi Bakur de di ser Rojava, Başûr û Rojhilat re hildikşe Bakur, derdikeve çiyayê Agirî û fînala wê li zîndana Çeneqelê di roja Newrozê de derdikeve asta pakrewaniyê.

Nivîskar lehenga xwe, salên wê yên li ser riya Warê Azad û yên piştî ketina zîndanê baş nas dike û bi serwextî û agahdariyeke ne ji rêzê, heta tu bêjî bes şopa wê digerîne.

Roman, wek romanek biyografîk ji ber ku li ser bingehek faktayî û belgeyî hatiye avakirin, romanivîs çendî jêhatî û mentehî be jî naçarê destgirtin û dariştineke bi sînor bûye. Berhem gelek caran dibe wek corerojnamevaniyekê, çavdêrî derdikeve pêş û ev jî li ser hesabê sererûbûn û vêlbûna xeyal û afrêneriyê, carna jî dibe mîna bibîranînekê, xeyal, afrênerî, meferteng dibe, bandora xwe li kûrbûn û kalîteya edebî dike.

Dem, Salên 1990î ye, Kurdistan qada şer e, zanîngeh bûne navendên siyasetê. Di van salan de nakokî û dijberiyên di nav aliyan de, ne mîna yên salên 1970ê, di nav çep û rastan de, li ser Çîn û Sovyet, Elbanî û Kuba, belê li ser şerê di nav leşkerên dewleta dagirker û şervanên welatê azadîxwaz de ne. Li Kurdistanê serhildanan dest pê kiriye û ev jî xwendevanên ji neteweyê serdest û gelê kurd tîne himber hev.

Dema esker tê kuştin bi tirkan nexweş e û bervaja jî rojên kurd têne kuştin kurd hêrs dibin, di bin bandora bûyerên rojane de civîn çêdibin, çalakî li dar dikevin û xwendevanên esilkurd di encama van dijberî û nakokiyan de xwe nas dikin, dibin serwextê nasnameyên xwe. Bi sedan xwendevan ji zanîngehên ji Edîrne bigirin di ser yên Stenbol, Izmîr, Enqere, Mersîn û Edeneyê re bi meraq, hest û daxwazên delodînane berê xwe didin herêmên şer, ”Warê Azad”.

Sê kes; Sema, Xemgîn û Azad, bi hev re ji paytexta dewleta desthilatdar dikevin rê. ”Rêya  çûnûnehatê”. Di wateya terka jiyana kevin, ya derew û neyar, xapînok û ne bi xêr û girtina deriyê vegera li vî cîhî.

Rê dirêj e, bi zîvronek û qonax e, metirsî mezin e, ne yek û dudo, zêde ne û kengî wê li ku çi bibe, çi biqewime nayêne pêşbînîkirin, hayjixwe û hayjihehevkirineke heralî dixwaze.”Hedef di ser bajarê Sêwas û Amedê re bajarê Nisêbînê ”, deriyê derbasbûna wî aliyê sînor ” û ji wir jî Warê Azad e.

Azad, xwedîezmûn û serpêhatî ye, rê nas dike, ” rêberê kerwanên di nav metrepol û çiyê de ye”. Sema di vê eniyê de nû ye, naşî, belê bi coş, dilxwurt û bi biryar e. Meraqa wê, carna dibe bê sebrî, kengî li ku, bi toneke çilo û çawa gotina xwe bêje, bipirse, pir bi wezin û pîvan nake. Bi dengê bilind dipirse, wek ” ku em gihan Nisêbînê em ê wan bibînin”, bi gotina heval xîtab dike.

Hesreta gihiştina warê Azad li ba Sema mezin e. Sema , Azad û Xemgîn her yek li gora dinyaya xwe, tiştên di serê xwe de û bi taybetmendî û derûniya xwe, bajaran, otobos û wesayitan diguherin. Rewşa Azad cihê ye, ew ne bi tenê ji xwe, belê ji du hevalên bi xwe re jî berpirsiyar e, barê wî giran e, derdê wî hevalrêyên xwe bi selametî bigihîne herêma ”ewle”, deqîqe û saniye jê re girîng in, bihesab in.

Ji çûnûhatinên xwe yên li ser heman riyê û bi heman amancê bi paxav û mitale ye. Di nav hest û pêjnên li ser lepan û di nav alarmê de ye. Li ser pirsa ”em ê kengî bigihîn Nisêbînê ku em gihan wir em dê wan bibînin” ku çend car dibe, hinekî bi hêrs û di ber xwe de, bersiva Sema dide: ”Em bi selametî xwe bigihînin Nisêbînê, piştre tu çi dikî tu serbest î” 48

Di nav qonaxên bi rê de bajarê Sêwasê girîng e. Lipeyxwehiştina vî bajarî ” hestiyariya wan zêde dike”. Hinekî bêhna wan derdixe, lewra ev der sînorê nav du welatan e. Dûrketina ji paytext, dibe nêzîkbûna li ewlehiyê, çend gavên din ber bi Warê Azad ve.

Amed jî qonaxeke ji yên rê ye.  Vê carê Azad û Xemgîn dikevin qirika hev. Azad çendî mikun ewçendî dixwaze ”zû xwe bavêje Nisêbînê, ji dirêjbûna rê aciz e, rê çendî dirêj bike, ewçendî jî pirsgirêk tên ser rê. Xemgîn jî berî ji Enqereyê derkevin soza ku ji Sema re dabû, dixwaze bîne cîh, ango wê ”li Sûrên Amedê cihên dîrokî bigerîne û bi taybetî birca ku Zeyneb Kinacî li wir çalakiya xwe li dar xistibû pê re yad bike”. 53

Qonaxa nû ber bi Mêrdînê ve ye. Kontirol û sekinandinên bi rê de, ji rûtînan in . Li hinda Siltan Şêxmûs ” garaneke serbazên cilbelek derdikevin pêşiya wan ”. Azad diqeliqe mîna ku li ser agir be, madê wî diqulipe, panîk jê re çêdibe, sekin û hedan lê namîne” . ”Azadê ku heta wê rojê bi dehan ciwan gihandibûn çiyan, tu carî mîna vê carê netirsiyabû”. Tîmê taybet riya wan dibire, wan disekinîne. Ji hevalên xwe re  dibêje, ” heger tiştek bibe em hev nas nakin”.  Hevalên bi hev re diçin mirinê û rêwiyên heman rê û armancê ne, wiha carna ji ber ewlekariya tê xwestin, mîna hev nasnakin divê tev bigerin. Ev jî heye li ser vê rê û di nav rêwiyên komikê de.

Nisêbîn herêm û navçeya bûyeran e, ew ”êdî li cihê avdana hêviyan û tevin û nexşeya jiyana nû bû”. Binxeta meraqê ” çend gavan li wî aliyê têlan bû, Bakoka di nav stranên wê de çend saetekê di ser wê re bû” û gihiştina şervanên Warê Azad êdî li ber derî bû. Hefteya sêhem, li gundekî Mêrdînê, li Aqresê, ev pêk tê. ”:“ Mecîdo bi rûkenî kete hundur. Vê carê jî sê heb têkoşerên azadiyê li du bûn. Keleşkofên wan di destên wan de, şal û şapik li wan, cemedanên wan li dora stuyên wan gerandî û çente di nav pişta wan de, berê ew di wêneyan de çawa dîtibûn, niha jî rastiya wan sûretan li ber çavên wan bûn”.

 “ Wê şevê, li wir, li Aqresê, bi dîtina Xebat û Agir û Medyayê re, Sema ji nû ve dihate dinyayê. Navê xwe dikir Leyla û dibû xwedî nasnameyeke nû, xwedî rojbûn û çekeke nû, xwedî hevalinî nû, xwedî dinyayeke nû, xwedî xewnine nû”.

Êdî hêvî dibe pratîk û bi xwîn û goşt dibe. Ya ku ji rêyeke ewqasî dûr, ji zanîngehên metrepolên dagirker dikşîne vir û sira wê jî di vir de ye. Di hestên kêfxweşiya tola tê hilanîn de ye. Êdî yên li nasnameyan dipirsin, karmend, mamoste û leşkerên dewletê kontirol dikin têkoşerên azadiyê ne. Hest cîh diguherin, hestê bindestiyê serdest dibe, serdest û bindest cîh diguherin bi hev û ev jî werdigere tehm û çêjeke otorîtebûn û serxwebûneke li ser axa welatê xwe.

“ Ji Xebat zêdetir a bi kontirolkirina nasnameyan kêfxweş dibû Leyla bû”. “ Her ku ji yekî din re nasnameya xwe derxe digot, mîna ku gurzê Ristem ketibe destên wê di dilê xwe de digot:  Xwezka niha ew tîmên ku li Xarpêtê rêya me birîbûn jî di van deran re derketana ji bo ku min heqê wan bida wan” 89

Di dema kontirolkirina nasnameyan de Xebat ji yekî re got:

       -Nasnameya te ?

      -Ez mamoste me zarokan hînî xwendin û nivîsandinê dikim.

      -Ku wiha bûya baş bû. Tu li gora dewleta kedxwar, serê zarokên me tijî dikî û rihê wan gemarî dikî. Ti wan dihelînî û dihêlî ku ji kujerên bav û kalê xwe hez bikin û ji wan re bêjin spas, gunehên te pirr mezin in, lê çiqasî hayê te heye jê ew ne diyar e!

Rojên li Enqereyê tên bîra Leyla. Dema polîs li kafeterya ji wê û hevala wê Nûrcanê nasnameyên wan xwestibûn û gotinên wê rojê di dilê wê de derbas bûbûn hatin bîra wê:” Xweziya min bi wê roja ku ez di şûna wê de nasnameyên we kontirol bikim û hûn jî di şûna min a niha de, di nav tirsê de bi êşa van qolincan bikevin”. 90

Leyla wê rojê, di wê çalakiyê de û di nava çend saetan de bi qasî 13 salên xwendina xwe û belkî jê bêhtir jî rastiyên jiyanê hîn bûbû. Pirsên bi salan di serê wê de bûbûn xwedî bersiv…. Çavên hiş û dilê wê vebûbûn.

Piştî saleke netemam li herêma Mêrdînê, mizgîniya xewna wê tê ango pêwist e here Akademiyê: “ Lingên wê erd nedigirt. Êdî di nav bêsebriyekê de li bendeyî saeta ketina rê de bû.” 93

Wê û hevalên xwe li Qerejdaxê ji hev xatir xwestin, şûtikên xwe bi hev guhertin, pênûs û saetên xwe dan hev, wêne bi hev re girtin.

Piştî pênc mehan mana li Akademiyê û dersên pêwist “Şoreşgera welatê rojê, taca jinên azad, rêwiya keşfa welat”, (130) vê carê di ser guzergaheke din re, ji Libnanê di ser Şamê, Rojava, Başûr û Rojhilat re, belê bi rêhevalên nû re, di nav wan de Bêrîvana ji Rojava ku li Şamê, di dema serdana mizgefta Emewî û gora Selahedînê Eyûbî de jê re rêberiyê dike, Xebatê ji şervanên kevin, dîroknasê Akademiyê ku li Heftanînê dibe cangoriyê azadiyê, Apê Şewketê wek çavkaniyeke ji nav gel û moral tê naskirin, bi serpêhatî û dijwariyên bi rê de, wek pirsgirêkên bi şervanên mîna Azman re ku mervantiya xwe, ne şoreşgerane bi kar dianî, bi peseport û nasnameyên mizewer xwe digihîne herêm û perçeyê welat, cihê çavên xwe lê vekirine, derdikeve Araratê. Semaya bûye Leyla li vir dibe Serhildan “Çendî bi jor de hildikişiya, ewqasî jî baweriya wê pê dihat û vîna wê zêdetir dibû, xwurtbûna baweriya wê pê re dibû hêz jî, jê re” (192).

“Bawerî û hêz, ji hev xwedî dibûn. Êdî li cîhaneke bê ewraq, bêpeseport, bê hemû nasnameyên fermî yên ku ji ber destên siltanan dertên. Hemû qad û kolanên ku lê digeriya bi tîpên azadiyê hatibûn hûnandin. Tu xerîbî di nav rihê wê, di navbera hişê wê û erdnîgariya bedena wê de nemabûn. Heta ji bo xwe pê bide naskirin tu pêdiviya wê bi nasnameyekê jî, bi kaxeteke fermî jî nemabû. Lewra ew ne xerîba tu derê bû di seranserê çiyayistanan de” (192) . ew êdî li WARÊ AZAD BÛ.

Bikaranîna social media û bikarhênerên Kurd

/in

Cemal Bulut

Komên platforma social media; Facebook, Youtube, Twitter, Whatsapp, Instagram, Pinteres, Spotify, Tiktok û gelek platformên din, di roja îro de bi her awayî bûne cîhê têkilî û danûsitandinên di navbera mirovan bi hevûdin û amûrên herrî girîn bi civakê re. Bi rêya van derfetên di wargehên social media  de, mirov bi mirovên ji welatê xwe, bi mirovên ji derûdorên xwe û bi mirovên li çar aliyên cîhanê dijîn re; bi nas, xizm, dost, heval û hogirên xwe û civaka xwe re, têkilîyan datînin û bi wan re çax û demên xwe dibihêrin û  derbas dikin. Ji ber ku, di wargeh û plarformên  wiha  bibandor de, her kes dikare bi hevûdin re  bi rêya van amûr û înstrûmentên teknolojîya herrî pêşketî, li mala xwe, li cîhê karê xwe bi tena serê xwe û li gelek cîhên jîyanê yên din jî; bi rêya televîzyonan, computeran, notebookan, tabletan, an jî têlefonên destan, bi hevûdinre têkilîyan deynin, hevûdin bibînin, bipeyvin û biaxivin.

Carna mirov şadmanî û kêfxweşîyên dilê xwe û carna jî xem, êş û elemên xwe bi hevûdin re parvedikin û tiştê herrî girîng; li ser bûyer, qisumet, karesat û geşedanên li derûdorên xwe hevûdin agahdar dikin û li ser van babetan dîtin û nêrrînên xwe delal û zelal tînin ziman û bi hevûdin re li ser van parvekirinan gengeşîyan jî dikin.

Gelo nêzîkbûn, têkilî û sekna me di derbarê social medîa û bikaranîna van amûran de çîye û çewaye? Gelo em, ango pêkhate, kes û derûdorên cûrbecûr yên civaka me, bi ra rastî “social media” weke li jorê hatîye pênasekirin, dinirxînin, dibînin û wan derfetên ku ev platform didine me, em bi wî awayî bikartînin?

Em destê xwe li vê derê deynin ser ûjdanê xwe û li ser mijarê xeberdin û dîtinên xwe vekirî bibêjin. Gava ku, em vekirî û biûjdan xeberbidin, emê bibînin ku, em van derfeta ji xwe re û  ji derûdorên xwe re weke ji me tê xwestin, di warê bikaranîna wan amûran de baş pêk naynin.

Carna  dibê qey Xwedê ziman nedaye me rihlibera, ango me mirovan. Ez dîn û bala xwe carna didime van kesên ku, di van civat û wargehên digital yê social media aktîvin, gelo her tiştên têne parvekirin gelo dixwînin, an li ser wan dihonijin? Ku dixwînin û li ser wan dihinijin, gelo çima levzek jî ji devê wan dernakeve?  Gelo ev hermet û camêr çima devê xwe venakin û di derbarên wan dîtin û nêrrînan de qet helwest nastînin?

Ez ji xwe re ecêbmayî dimînim û dibêjim; xwezîya ji xêra xwezîyê Xwedê re, hima carna hinek  “dilşêrî û mêrxasî” bi van mirovên me re jî hebûya, an jî çêbibya û ewan mirovan jî karîbûna devê xwe  li ser hinek mijaran û di derbarê wan dîtinên ku,  di van platforman de têne parvekirin, vekirî û eşkere, dîtin û nêrrînê xwe bigotina. Gava ku, kes li ser ti mijarî xebernede, helwest nestîne, her kes li her der û deverî hima devê xwe û çave xwe bigre, û “zimanokê” xwe jî daqurçîne û xwe kor ke, hingê li wê derê  xêr û bereket namîne û çênabe. Wê ev wargeh wî çaxî bêgîyan be  “nîvmirî” be. Helbet wî çaxî wê ne wargeh û platformên social media tenê, bikarhênerên wan platforman tev  jî  wê “bêgîyan û nîvmirî” bimînin . Di vê çarçoveyê de hingê bi wî awayî  mirovên weke “me” di wargehên social media de aktiv jî, wê bêhest û bêqewet bibin. Bê zar û bêzimanbûn jî; ji xwe ev rewş e. Ango mirov ê hingê ji “devger” bikeve!

Bi gotineke din, ew der û dever jî wî çaxî wê „stewr“ bibin. Hilberînerî û afirînerî wî çaxî ji holê wê  rabin. Ma qey hima her kes xwe di pişta kewarekê de veşêre û xwe di hinek cîhên tarî de bi telîne û sikût bibe çêdibe? Helbet çênabe. Hingê ew civat, wargeh dibe cîh û warê “mirîyan”.

Li gorî şert û şirûtên hevaltî, cîrantî, nas û dostanîyê, diviya bû ku, têkilîyên di navbera mêvan û beşdarên van wargehên digital de pirr başbûna. Lê nexêr. Her kes î li wargehê ye, her kes hemû berhemên li wir têne parvekirin bi awayekî dixwîne, lê her tim xwe kerr dike, xwe di xew re dibe. Qet dengê xwe nake. Weke min li jorê jî gotibû, xwe di telîne ûher tiştî tenê temaşe dike. Ango î lal in.

Ev wargeha digital  (koma PENa Kurd) ku, niha nêzîkî dused rewşenbîr têde amadene jî, bi dîtina min, ne tenê ji bona em weke “temaşevanên sînema û an jî şano” yê parvekirinên wêjeyî, vîdeoyê li ser babetên cûrbecûr û hinek “tiştên din” bişopînin hatîye avakirin. Helbet ev kar jî rewa ye û bikarhênerên li vê wargehên azadin û karin wisa jî tevbigerrin. Lê belê divê helwesta rewşenbîr ne wisa be. Hinek temaşevanên sînemayan jî carna dîtin û nêrrînên xwe  parvedikin û tiştekî li ser fîlmê ku, ewan temaşe kiribû dibêjin. Lê belê em kesên li vê platforma ki,  PENa Kurd ji bo me ava kiriye, em weke  bikarhênerên li vê derê li “mala xwe” ne jî, lê dîsa jî em xwe weke temaşevanan dibînin û gelek caran, tiştekî jî nabêjin.

Werin hemû kes û derûdorên li vê wargeha digital ku, accountê wan hene  di vê platformê de î qeyîdkirî ne,  piçekî aktîv bibin. Bi hevûdin re têkevine têkilîyan. Hevûdin nasbikin. Dîtin û nêrrînên xwe bi hevûdin re parvebikin û di derbarê dîtinên hevûdin de nîqaş û gengeşeya  çêbikin. Hûn hemû, hûnê bibînin ku,  kesek jî li vê wargeh û platformê î ne “merivxwere”. Em tev ji welatekî û erdnîgarîyekê tên. Em belgî nikaribin “tifaq û yekîtîyên” mezin di nava hêz û pêkhateyên neteweya xwe de “pêrepêre çêbikin”, lê belê ka werin em li vêderê, vê yekîtî û tifaqê di nava vê kom û wargeha PENa Kurd ji bo me avakirîye de, çêbikin.

Ji bona hûn vî tiştî  di nêzîk de pêkbînin, Xwedê qeweta we hemûyan bide!

 

Daxuyaniya Gelek Navendên PEN’ê

/in

‘Em ji binpêkirinên li Tirkiyê dilgiran in’

Li Tirkiyê binpêkirinên mafên mirovan, berbendkirinên demokrasiyê û astengiyên li ber azadiya derbirîn û çapemeniyê wekî gelek caran, vê carê jî gelek navendên PEN’ê dilgiran dike û dixe nava liv û tevgeran.

Caroline Stockford a ku hem di PENa Norwecê de ‘Şêwirmenda Maseya Tirkiyê’ ye, hem jî ‘Endama PENa Gallerê’ ye, di hesabê xwe yê tora civakî de bi daxuyaniyekê eşkere kir ku ew derbarê demokrasî, mafên mirovan û azadiya derbirînê ya li Tirkiyê de dilgiran û bi endîşe ne.

Stockfordê di daxuyaniya xwe de bal kişandiye ser veguhestina Wezîrê Edaletê û diyar kiriye ku Bekîr Bozdagê wezîrê nû, xwediyê rabirdûyeke ne baş e, di dema kuştina Tahîr Elçî yê parêzerê mafên mirovan û Serokê Baroya Amedê de, dîsa wezîr bûye, tevî ku soza peydakirina kujeran daye malbata Elçî jî, heta niha derbarê vê bûyerê de tiştek nehatiye kirin.

‘Pîlaneke zextan û çewisandinê heye’

Herwekî tê zanîn çend roj berê Wezîrê Edaletê Abdulhamîd Gul ji karê xwe îstîfa kiribû, Îstîfaya wî ji aliyê Serokomar ve hatibû pejirandin û di cihê wî de wezîrê beriya wî Bekîr Bozdagê ku dilsozekî hikûmeta AKP’ê û Serokomar Erdogan e, bibû wezîrê nû.

Şayanê gotinê ye ku Bekîr Bozdag, di serdema wezîrtiya xwe ya berê de, derbarê tacîza zarokekê de, diyar kiribû ku di meseleya tacîzê de ‘rizaya’ zarok jî hebûye û ev daxuyaniya wî di nav raya giştî de bibû sedema nerazîbûnê.

Stockfordê herwiha bal kişandiye ser biryarnameyên Serokomariyê û gotiye ku di van biryarnameyan de bi awayeke eşkere pîlaneke zextan û çewisandinê heye. Li gorî Şêwirmenda Tirkiyê ya PENa Norwecê, di demên dawî de 6 malperên demokrat û sosyalîst hatine girtin û ev biryarname wê di rojên pêş de rê li ber girtina bernameyên televizyonan û malperên din jî veke.

Caroline Stockfordê, herwiha di daxuyaniya xwe de diyar kiribû ku ewê rewşa dawî ya li Tirkiyê bixin rojeva civîna xwe û wekî PENa Norwecê li ser rewşa heyî daxuyaniyeke nivîskî belav bikin.

PEN’a Norwecê piştî nameya endama xwe, daxuyaniyeke nivîskî belav kir û tê de rewşa heyî ya li Tirkiyê eşkere kir û gumanên xwe yên di vî warî de bi tundî ragihand. 

‘Bi biryarnameyan 185 dezgehên çapemeniyê hatine girtin’

Di daxuyaniya ku gelek PEN’ên dinyayê bi îmzeya xwe piştgirî danê de, rewşa binpêkirin û çewsandinên li ser şagirt û hîndekarên Zanîngeha Bogaziçiyê û endamên LGBT’yiyan jî hatiye şîrovekirin.

Di daxuyaniya ku PENa Navneteweyî, PENa Kurd, PENa Norwecê, PENa Tirkiyê, PENa Hollanda, PENa San Miguel, PENa Danîmarka, PENa Almanya, PENa Romanya, PENa Amerîka, PENa Swêdê, PENa Esperanto, PENa Wietnamê (Li Derve-Exil), PENa Melbournê û PENa Xirwatiyayê îmze kirine de, ji rêveberî û hikûmeta Tirkiyê hatiye xwestin ku divê bûyerên heyî yên binpêkirinan berdewam nekin, hurmet ji azadiya çapemenî û medyayê re bê kirin û rê li ber mafê îfadeya derbirînê bê vekirin. 

Daxuyanî eşkere dike ku Biryarnameyên Serokomariyê destê Lijneya Bilind a Radyo û Televizyonan (RTUK) xurt dike û heta niha bi biryarnameyan 185 sazî û dezgehên medya û çapemeniyê hatine girtin û ew guman dikin ku rewşa heyî xerabtir bibe.

Di daxuyaniyê de hatiye eşkerekirin ku di sala 2021ê de, di nav endamên Konseya Ewropayê de, Tirkiye derbarê dosyayên binpêkirinên mafên mirovan de, li Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê de di rêza yekê de ye û ev yek wan dixe nava endîşe û fikarên giran. Li gorî daxuyaniyê li heman mahkemeyê, Tirkiye piştî Rûsyayê bûye duyemîn ku herî zêde xwedî dosyayên li ber dîwana mehkemê ne. Şayanê gotinê ye ku berê Tirkiye di rêza çaremîn de bû!

PEN’en ku di bin daxuyaniyê de îmzeya wan heye diyar kirine ku ewê her wekî berê, ji niha û pêve jî rewşa binpêkirinên li Tirkiyê ji nêz ve bişopînin. Ji vê lînkê hûn karin xwe bigihînin agahiyên pêwendîdar:

https://pen-international.org/news/turkey-first-presidential-decree-of-the-year-a-warning-shot-at-freedom-of-expression

Navenda PENa Kurd

4’ê Sibata 2022’yan

Komara Îslamî û komkujiya Kurdan a 1979’ê, Qarna û Qelatan

/in

” Em çend rojan li cenazeyan digeriyan. Cenaze ji gund derxistibûn û avêtibûne nav gelî û newalên derdorê. Gelek kuştî biribûn çolê da wisa nîşan bidin ku di encama şer û fîrarê da hatine kuştin.

Kuştî bi rûyê xwe nedihatin nasîn, me beşek ji wan ji cil û bergên wan nas kirin. Dema me dest yan piyên miriyan digirtin ji laşê wan cuda dibûn. Xelkê gund behicî bûn û heya çend mehan nehatibûne ser xwe.”

Gotinên jor, vegotina cinayeteke din li Kurdistanê ne, îcar rojhilatê Kurdistanê û sala 1979’ê.

Piştî şoreşa gelên Îranê li dijî xanedana Pehlewî di sala 1979’ê da, li rojhilatê Kurdistanê Hizba Demopkratî Kurdistan (HDK) daxwaza otonomî û xwerêveberiya li herêmên kurdan di çarçoveya sînorên Îranê da kir. Piştî şoreşa gelên Îranê, qereqolên hikûmetê yên li herêmên Kurdan ji aliyê Kurdan ve hatine girtin û partiyên weke HDK, Komele hin grûpên çepgir yên weke Pêykar û Sazmanê Fedayiyanê Xelq (Rêxistin Fedayiyên Gel) dest bi xebatên çekdarî kirin. Ev yek di dawiyê de bû sedema şerê di navbera partiyên rojhilatê Kurdistanê û hikûmeta navendî, ku heya niha jî car bi car berdewam e.

Piştî wan bûyeran û bi hêzbûna partiyên Kurdî li rojhilatê Kurdistanê û daxwaza mafê otonomiyê di çarçoveya sînorên Îranê da, komara nû ava bûyî ya îslamî ya Îranê di bin rêbertiya Ayetullah Xumeynî da li Kurdistanê û li jêr navê ”Şerê bi kufrê” re li rojhilatê Kurdistanê komkujiyên mezin pêk anîn.

Serokê Îranê Ayetulah Xumeynî di 19’ê Tebaxa sala 1979’ê di daxuyaniyekê da ji raya giştî ya Îranê re ragehand: ”Ji derdora Îranê grûpên cuda cuda yên Artêş û pasdaran û xelkê bi xîret xwestine ku ez destûrê bidim ber bi Pawê ve biçin û meselê bidawî bikin. Ez spasiya wan dikim û ez dewlet, artêş û jandarmêriyê agahdar dikim, ger bi tank û top û hêzên çekdar heya 24 demjimêrên din Pawe neyê girtin ez wan berpirsyar dizanim û dibînim.”

Di rewşekî da ku radyo û televîzyonan fermana serokê Komara Îslamî li dijî Kurdan dixwendin ku êvareya heman rojê wî di nava nûnerên Meclisa Karnasan a bajarê Qumê da derbarê daxwaza gelê Kurd ji bo xwerêveberiyê gotibû: ”Me sînor azad kirin, pênûs azad kirin, axiftin azad kirin, partî azad kirin, bi xeyala ku ev jî xelkekin…ev xirabkar û têkder in, êdî çênabe bi wan kesan re bi nermî tevbigerî…Ev komeke xirabkar û rizî ne, em rê nadin her karê ku dilê wan dixwaze bikin. Niha jî nerazîne ku hûn bi xwe wan karan dikin. Weke yên ku çend roj berî niha…bi xwe xirabiyan dikin û dixine stuyê xelkê. Xelkekî wisane lazime bi şid bi wan re tevbigerin û bersiva wan bidin…”. (1)

Hikûmeta nû dest bi kar bûyî ya Xumeynî serkut û ji nav birina muxalifan weke take rêya parastina şoreşa xwe hilbijartibûn. Serkutên destpêkê bi bi darvekirina rayedar û berpirsên rejîma berê destpê kir û rewa bûna xwe li gor şert û mercên heyî û nerazîbûna xelkê ji rejîma berê û hêviyên ji hikûmeta nû dest bi kar bûyî digirt.

Destpêka serkuta Kurdistanê

Piştî daxuyaniya Xumeynî li bajarê Qumê bû ku Sadiq Xelxalî weke hakimê şerîetê, xwe ji bo sefera ber bi Kurdistanê ve amade kir. Pêla derkirina hukmên darvekirina kurdan ji aliyê Xelxalî ve berê ji Kirmanşan û Paweyê destpêkirin û piştre piraniya deverên rojhilatê Kurdistanê vegirt. 25’ê Tebaxê li Merîwan, 27’ê Tebaxê li Sine, 28’ê Tebaxê li Seqizê êriş pêkhatin û di encamê da li Merîwan 9, li Sine 11, li Seqizê 20, li Pawe 19 û li Mehabadê 6 hevwelatiyên kurd di dadgehên serpêyî û çend deqeyî de hatin darvekirin yan gulebaran kirin.

Komkujiya gundê Qarnê

2’ê Îlona sala 1979’ê û tenê heft meh ji serkeftina şoreşa gelên Îranê derbaz bûne. Hejmareke zêde ya hêzan bi cil û bergên leşkerî yên Sipah a Pasdaran êriş kirine ser gundê Qarna ku dikeve heft kîlometriya bakurê bajarê Neqedê, di encama êrisê da zêdetirî (49) kesên sivîl hatien gulebaran kirin.

”Meleyê gund, Mela Mehmûd Bêhterzade, quranek anî û û çû pêşiya çekdaran. Bi girî ji wan re got: ” sûnd bi vê qurana di destên min da, xelkê wî gundî bêguneh in, jin û zarokên wî gundî mijûlê jiyanê ne û tiştekî nizanin, ricayê dikim wan nekujin.

Çekdarên Îranî, sê caran ew dûr xistin, lê meleyê gund li ser hêvî û daxwaza ji nekuştina xelkê gund berdewam bû, sîngê wî kirine amanca guleyan, kefte xwarê, quran di dest de, serê wî jêkirin û kes nizane çi pêhat. Xelkê gund bawerin ku serê wî birine Tehranê.”

Li gor sîstema dabeşkirina Îranê, ev gund ji aliyê îdarî ve girêdayî qezaya Nexedê û ser bi bajarê Urmiyê ve ye.

Tevî ku ev komkujî bi komkujiya Qarna tê nas kirin, lê komkujî li gundên derdorê jî pêkhat. Kesên ku di êrişê da hatine kuştin, zarok, jin û kesên bi temen, sivîl û bê parastin bûn. Lê mesele bi kuştina hevwelatiyan bi dawî nebû û çekdarên hikûmetê piştî cinayetê, bi satûran dest û mil û serên wan jê kirin.

Li gor şahidên cinayetê, pasdaran li gundê ”Serukanî” yê xelk di nava mizgeftê da kom kirin û li heman derê 18 kes kuştine. Li gundê ”Çixil Mistefa” 48 hevwelatî kuştin û avêtin nava rûbar.

Piştî komkujiya Qarnê, li gundên Qelatan, Sewzî, Îndirqaş, Dîlançerx, Helbî, Koykan, Kerêzeya Şikakan, Çeqel Mistefa, Xelîfelyan, Gorxane, Sûkend, Qereqol, Dêmesor, Caferabad, Mercanabad, Bayzawê, Cebraîlawa, Gundwêlle, Duwaw, Kûrexaney Sariqamûş, Helleqûş, Gêce û Sofyan jî komkujî pêkhatin û bi sedan kurdên sivîl hatin kuştin.

Hewla barovajî kirina rastiyan

Di medya û ragehandinên navxweyî yên Îranê da cinayeta Qarneyê weke şerê di navbera Kurd û Tirkên Azerî da hate nîşandan. Wan bi nîşandana mînaka şerê Neqedê ku şêniyên wê Kurd û Azerî ne, dixwestin nîşan bidin ku komkujiya Qarnayê jî ji ber nakokiyên di navbera herdu gelan de çêbûye.

Hikûmeta Îranê di pêşvebirina siyaseta xwe da bi ser ket û bû sedem ku heya niha jî navbera Kurd û Azeriyan weke xwe bimîne û bi çavê bêbaweriyê nêzî hev bibin.

Ev yek nîşan dide ku desthilatdar û hakim dikarin bi pêşxistina hin senaryoyan nakokiyên mezin û kûr di nava gelan de biafirînin.

Herwiha ev nakokî ji ber rewşa herêmî û coxrafiya herdu gelan, hesasiyeta Azeriyan li hember Kurdên bakurê Kurdistanê û berovajî vê li herêmên din zêdetire.

Navê qurbaniyên komkujiyê

Qarna:

Mela Mehmûd Bêhterzade, Seyîd Rehman Tahêrî, Seyîd Mihemed Tahêrî, Seyîd Îsmaîl Tahêrî, Hac Seyîd Elî Tahêrî, Seyîd Qadir Tahêrî, Amîna Şerîfî Azer, Hacî Rehman Şerîfî Azer, Osman Şerîfî Azer, Mistefa Ezîzî, Mihmed Ezîzî, Mihyedîn Abrûşen, Hac Şerîf Abrûşen, Rehman Abzen, Rehman Sulêymanî, Rehîm Sulêymanî, Kerîm Sulêymanî, Qadir Sulêymanî, Mistefa Abzen, Umer Basî, Ceifer Basî, Mistefa Basî, Mihemed Şebru, Suleyman Hemzepûr, Îbrahîm Pûya, Îbrahîm Resûlî, Elî (Şivanê gund), Husên (Nûciwanê 13 salî), Zeyneb Ramîn, Xatuzîn Ramîn, Kerîm Ramîn, Ehmed Ramîn, Rehman Ramîn, Osman Ramîn, Resûl Xusrewî, Rehman Xusrewî, Seîd Xusrewî, Ebdulah Xuserewî, Murad Xuserwî, Mistefa Xusrewî, Osman Xusrewî, Xalid Xusrewî, Rehîm Xusrewî, Ebûbekir Şîşman, Ceifer Şîşman, Elî Şîşman, Osman Şîşman, Ehmed Seadetpûr, Umer Derwîş Pûr, Seyîd Kerîm Arwendî, Elî Mela Rehîm, Hesen Mam Resûl Elyawî, Ezîz Merzeng, Îbrahîm Kayêr, Elî Gaturî, Xusro Efşîn, Selah Elî Zinawî, Ebûbekir Ehmedpûr, Osman Ehmedpûr, Ebdulah Ehmedpûr…

Qelatan:

Remezan Pênhar, Hacî Seyîd Hesen Qedemî, Hac Mihemed bayezîdî, Hac Resûl Ebdulah, Ebdulah Qurban, Osman Derwêş Selîm, Mihemed Kurdî, Osman Emanî, Mıhemed Emîn Ebasî, Hesen Hemze Koke, Ehmed Gulabî, Celal Bîdox, Ebdulah Ehliyanî, Esmeîl Hemîdî, Qadir Kurustemî, Rehman Mînemurik.

Nîşe:

(1) Rojnameya Keyhan û İtilaat (1979)
Wêne : Wênegirê Îranî Rêza Dêqetî.

Hewldanek ji bo pênasekirina wêjeyê

/in

Samî Tan

Tiştê ku ramangerên wêjenasiyê li serê hevbîr in, dijwarbûna pênasekirina wêjeyê ye. Fatma Erkman Akerson di pirtûka xwe ya bi navê “Edebiyat ve Kuramlar (Wêje û Teorî)” de der barê pênasekirina wêjeyê de wiha gotiye: “ Wekî karekî ne pêkan xuya dike ku mirov bersiveke li her cihî û di her demê de pejirbar bide pirsa ‘wêje çi ye?’ Mirov dikare bersivên li gorî serdemê û erdnîgariyê bide vê pirsê.”(Akerson, 2012:17)

Ferhenga têgihên wêjeyî anku “The Routledge Dictionary of Literary Terms” wêje wiha rave kiriye: “Di dema têdeyî de bi awayekî gelemperî mirov dikare wêjeyê wekî honaka nîgaşî bi nav bike.  Ev cure honak bi piranî nivîskî ne, lê di heyamên berê de bi gelemperî devkî bûn. Ev pênasekirin yeke nû ye ku di zimanên ewropî de ji sedsala 19’an ve bi awayekî gelemperî tê pejirandin.” (Fowler&Childs, 2006:129-130)

Em hinekî jî bala xwe bidin wateya peyvê. Peyva “wêje” di kurmanciyê de peyveke nû ye, lê belê  di zaravayên din de ew qas ne nû ye. Di ferhenga Gîwî Murkiyanî de li ber peyva “wêje”,  peyva “edeb” hatiye danîn.( Mukriyanî, 1999:901) Ew jî nîşan dide ku vê peyvê bi dehan sal in, bi vê wateyê di ferhengê de cihê xwe girtiye. Heçî peyva “edeb” e, ji zimanê erebî tê û di ser tirkî re derbasî kurmancî bûye. Di zimanê erebî de wateya peyvê “sinc û perwerî” ye.  Sedema vê yekê jî ew ziman e ku wêjekar bi kar tîne. Zimanê wêjekar heke em bi peyvên  Ehmedê Xanî bibêjin, zimanekî bi “nizam û întizam” e. Ansîklopediya Meydan-Larousse di çapa xwe ya 1986’an de wêje wiha pênase kiriye: “Teveka berhemên ku bi mebesteke estetîk hatine nivîsandin.” (Meydan-Larousse, 1986: 3514, veguhêzer: Akerson, 2012: 18) Her wiha di heman pirtûkê de hatiye gotin ku peyva “literature” heta nîveka duyemîn a sedsala 18’an bi wateya wêjeyê nehatiye bikaranîn. Di berdewama mijarê de heman çavkanî diyar dike ku ev têgih piştî rûdan û pêkhatina netewe-dewletan derketiye holê.

Di destpêka vê gotarê de qala  “deq”ê tê kirin. Gelo pênasekirina vê peyva ku em bi wateya “tekst” bi kar tînin, çawa hatiye kirin?  Li gorî berhema xwe ya bi navê “Metin Bilgisi (deqnasî)” ya Dogan Guney (2007) peyva latînî “textus” ku peyva kurdî “deq” û peyva tirkî “metin” bi çavlêkirina wê wateya têgihî wergirtine, ji aliyê etîmolojîk ve têkildarî çilagî û tevnkariyê anku ristin û honandinê ye.  Ji aliyê pênasekirinê ve jî di vê pirtûkê de wiha hatiye gotin: “ Di nav peywendeke ragihanî de rêzîleya peyv û bêjeyan e ku ji hêla kesekî/ê yan jî komek mirov ve bi awayekî devkî û nivîskî hatine hilberandin.” (Guney, 2007:44) Bi kurtasî divê nirxeke deqê ya ragihanî hebe û pêkhateyeke çalak be.

Heçî Berna Moran e, bi çavekî din berê xwe daye wêjeyê. Moran di berhema xwe ya bi navê “Edebiyat Kuramları ve Eleştiri (Teoriyên Wêjeyî û Rexne)” de ji aliyê dengvedan û rengvedanê ve bala xwe daye wêjeyê. Ew wêjeyê di nav hunerê de pênase dike û tevî wênesaziyê dinirxîne. Li gorî wî huner dengvedan û rengvedana rastiyê ye.  Ev dengvedan bi sê awayan hatiye şîrovekirin:

1- Huner rastiyê wekî awêneyekê nîşan dide.

2- Huner kakil û gehwerê rastiyê nîşan dide.

3- Huner rastiya îdeal nîşan dide.

Moran daye xuyakirin ku pirsa “Kakilê wêjeyê çi ye?” û “Bandora wêjeyê çi ye?”, ji dema Platon bi vir de têne kirin.  Platon bi çavekî baş, li wêjeyê nedinêrî, ji ber ku ew wekî mîmesîs (jibergirtin û lasayîkirin) bi nav dikir. Li gorî Platon rastî bi sehekan nayê bidestxistin, bi riya hiş û mêjî tê fehmkirin. (Moran, 2011: 20-21) Li aliyê din Arîstoteles di Poetîkaya xwe de ji aliyê erk û bikêriyê ve berê xwe daye deqên wêjeyî û li gorî wî diviya deqên wiha li gorî pîvanên retorîkê bihatana nivîsandin û kesên li pêşberî axêver qanih bikarana. (Akerson, 2012:57)

Mijara pênasekirina têgiha wêjeyê bi awayê herî berfireh ji hêla Terry Eaglaton, di berhema xwe ya bi navê “Literary Theory, An Introduction (Teoriya Wêjeyî, Destpêkek) de beşeke ji vê mijarê re vediqetîne. Ew mijarê ji gelek aliyan ve hildide dest, lê belê dîsa jî nikare bigihêje pênaseyeke zelal. 

Rasteqînî û çîroksazî

Eaglaton pêşî bi dabeşkirina “rastî” û “nîgaşî”yê dest pê dike.  Li gorî wî ev dabeşkirin me nagihîne cihekî, ji ber ku ev dabeşkirin û senifandin war û mijara hinek gengeşî û dubendiyan e.  Li gorî dîtina wî dabeşkirina deqên hunerî û rasteqînî jî riya me venake, ji ber ku di sedsala 16’an de peyva “novel” hem ji bo nivîsarên rasteqînî hem jî ji bo yên çîroksazî dihat bikaranîn.  Li aliyê din wê demê nûçe ji aliyê kêm kesan ve û kêm caran wekî  deqên rasteqînî hatine dîtin.

Wêjenasê îngilîz diyar dike ku cure û wateya deqan li gorî demê diguhere. Bo nimûne Gibbon tiştên ku nivîsandine, wekî rastiyên dîrokî dîtine, lê belê îro hinek kes wan wekî çîrok, hinek jî wekî rastî dibînin.  Li pey ramana wî, heke em tenê pîvana qewamî û çîroksazîyê bikin bingeh, hingî divê em  tiştên wekî “superman” jî wekî deqên wêjeyî bibînin, lê belê kes wiha nabîne.  Di vî warî de pirseke din jî ev e; heke em tiştên ku tê de afirînerî û nîgaşî hene wekî wêjê  bi nav bikin, hingî divê em bersiva vê pirsê jî bidin: Gelo nivîsarên felsefeyî û dîrokî jî di nava xwe de hêmanên nîqaşî û afirîneriyê nahewînin.

‘Ziman deqên wêjeyî ji deqên mayî cuda dike’

Hinek dikarin bidin ser şopa rexnegirê rûsî  Roman Jakobson û bibêjin ku “deqên wêjeyî bi zimanê xwe ji deqên din cuda dibin.  Wêjekar her tim pîvanên zimanê rojane pêpes dikin û sînoran dadibezînin. Wêjekar zimanekî taybet bi kar tînin, ew ziman awayekî sîstematîk ji zimanê rojane dûr dikeve.  Ev dîtin ne tenê berhema hizira Jakobson e, hemû formalîstên rûs  li ser vê bîr û baweriyê ne; ewên ku berî şoreşa Sovyetê derketine holê û heta Stalîn dengê wan biriye, li vî welatî di rewacê de bûne.  

Ew dibêjin, “Wêje pevxistin û rêkxistineke taybet a zimên e. Rêgez, tevn û amûrên wê yên taybet hene. Divê ew bi awayekî serbixwe û taybet werin vekolan. Formalîst bi çavekî zimanzanî li wêjeyê dinêrin, ji bo wan naverok ne girîng e. Li gorî wan George Orwell berhema xwe ya bi navê “Animal Farm (Çewlika Ajalan)” ne ji bo rexnekirina rêveberiya Stalîn nivîsandiye, ev rêveberî bi tenê ji bo pevxistin û bikaranîna zimên amûrek e. Her wiha romana Donkîşot jî ne der barê wî kesî de ye ku navê xwe daye berhemê, ew kes bi tenê ji bo bikaranîn û sepandina rêbaz û şêwazên vegotinê navgînek e. Lê belê ji bo George Orwell bi xwe tiştekî pir sosret e ku yek rabe naverokê bide aliyekî û bi tenê ji aliyê zimên û şêwazê ve deqa wî  binirxîne.

Eaglaton wisa bawer dike ku ev raman jî xwedanê hinek arîşeyan e.  Ji ber ku zimanekî yekreng ê kuçe û kolanan anku zimanê rojane yê yekgirtî nîn e.  Her herêm, her beş û çîna civakê bi zimanê xwe ji yên mayî cuda dibe. Hin qalib û şayesên ku li herêmê wekî wêjeyî têne dîtin, dibe ku li herêmeke din bi vî çavî li wan neyê nihêrtin. Heke hemû mirov di jiyana xwe ya rojane de qalib û şayesên ku di wêjeyê de hene, bi kar bînin, hingî ew ê êdî wekî hêmanên zimanekî wêjeyî neyên dîtin. Eaglaton dibêje, heke em guh bidin formalîstan hingî divê em bi tenê helbestê wekî wêje bi nav bikin û bi pîvanên helbestê nêzî  pexşanê bibin.

Cure û mebesta deqê

Hinek jî dibêjin armanca deqê, cureyê wê diyar dike, nexwe mirov dikare  ji aliyê mebesta nivîsandina deqê ve lê binêre û navekî lê bike.  Heke em bi vî çavî lê binêrin, em ê bibêjin, “Aya ev deq bi çi mebestê hatiye nivîsandin. Nivîser xwestiye di karekî de hêsankariyê bike,  lewma ev deq nivîsandiye, yan jî xwestiye çîrokekê vebêje? Ev pirs hinekî xwendevanan digire nava xwe. Gelo xwendevan bi çi çavî lê dinêre û bi çi mebestê berhemekê dixwîne.

Helbet nêrîna xwendevanan jî bi domana demê re diguhere. Berhemek dibe ku wekî berhemeke dîrokî hatibe nivîsandin, lê belê reng e, piştî demekê wekî deqeke wêjeyî were dîtin û bi vî çavî lê were nihêrtin. Hin caran ji bi vepêçan, dibe ku wekî deqeke wêjeyî hatibe nivîsandin, lê belê îro tûşî xwendineke civaknasî, siyasî, aborî, zimanzanî û hwd. bibe. Bi kurtasî hinek arîşeyên vê hizir û nêrînê jî hene.  Carinan mirov dikare çêjê ji berhemeke ne wêjeyî wergire.

Di encamê de em dikarin li ferhenga têgihên wêjeyî vegerin û mijara xwe bi hin boçûnên di wê ferhengê de bi dawî bikin. Di vê ferhengê de wiha hatiye gotin: “Diyarkirina sînorên wêjeyî bi qasî berê ne dijwar e. William McGonagall dibe ku helbestkarekî ne serkeftî be, lê dîsa helbestkar e. Li milê din, rehbera telefonê çendî serkeftî be jî dîsa jî ne berhemeke wêjeyî ye, ji ber ku tê de lîsteya nav û navnîşana mirovan heye da ku mirov ji kesên ku dixwazin re zeng lê bidin.” (Fowler&Childs, 2006:129-130)

Li gorî vê pênasekirinê hinek pîvan derdikevin holê û em bi awayî dikarin deqeke wêjeyî û yeke newêjeyî ji hev cuda bikin. Belê her çiqas pênasekirine gelemperî ku hemû kes li serê li hev dikin, ne hêsan be jî, dîsa jî pênasekirina deqeke wêjeyî ne karekî ji şiyanê der e.

 ÇAVKANÎ:

1- Akerson-Erkman, Fatma; Edebiyat ve Kuramlar, İtaki Yayınları, 2010, İstanbul.

2- Childs, Peter& Fowler, Roger;  The Routledge Dictionary of  Literary Terms, 2006,  New York.

3- Mukriyanî, Gîw; Ferhengî Kurdistan, Weşanên Avesta, 1999, Stenbol:

4- Güney, Doğan; Metin Bilgisi, Multilingual, 2007, Stenbol.

5- Berna, Moran; Edebiyat Kuramları ve Eleştiri, İletişim Yayınları, 2011, Stenbol.

6-  Eaglaton, Terry; Literary Theory (Second Edition), Blackwell Publishers Ltd. 2003, Great Britain.

Qetlîama Helepçeyê

/in

Eslîxan Yildirim

Îro 32emîn salvegera qetlîama Helepçeyê ye, em şehîdê Helepçeyê bi rêzdarî bi bîr tînin û vê hovitiya ku ziman lal dike û tu gotin têra vegotina wê nake bi tundî şermezar dikin.

Hêzên çekdar ên BAAS’ê yên Iraqê, di bihar û havîna sala 1988’an de heşt caran li ser hev êrîş anîn ser Başûrê Kurdistanê û navê Enfalê (ku tê wateya xenîmetên pîroz ên şer) da van êrîşan. Di van êrîşan de çekên kîmyewî bi awayekî sîstematîk hatin bikaranîn û ji ‘180 hezarî zêdetir mirov hatin kuştin. Di demên dawî yên Sedam de, ango beriya ku were darvekirin, Sedam li ser van qetlîaman û ‘Enfalê’ hat darizandin. Dinyayê tevî bi zindî rûniştinên vê darizandinê temaşe kir û çapemeniya dinyayê bi berfirehî cih dayê. ‘Enfal’a di dîroka mirovahiyê de wek rûpelên reş cihê xwe stend û tu carî wê neyên jibirkirin.

Piştî Hikûmeta Kurdistana Federe hat avakirin gelek gorên komî yên mirovên ku di pêvajoya ‘Enfalê’ de hatibûn kuştin hatin dîtin, termên wan li darbestan hatin danîn û ji hêla Hikumeta Kurdistana Federe ve bi merasîmên fermî û şînê ji nû ve hatin binaxkirin. Her wiha ji bo ku dewleta Iraqê bi awayekî fermî vê jenosîdê qebûl bike hin hewl hatin dayîn û heya îro jî ev hewldan dom dikin.

Qetlîama Helepçeyê bi tena serê xwe îbretek mezin e. Di 16’ê Adara 1988’an de hêzên hewayî yên Iraqê bombeyên kîmyewî û napalmê avêtin bajarokên Helebçe, Duceyde, Înab, Xurmal û Sîrwa yên ku Kurd lê dijîn. Mirina ku bi bayê belav dibû, kesên di malan de jî bernedida û benderuhek sax nedihişt. Di vê êrîşa kîmyewî de zêdeyî pênc hezar Kurd hatin kuştin û li dora deh hezar kes jî birîndar bûn, hin ji wan seqet man. Bi rojan di çapemeniya dinyayê de wêneyên mirovên ku li kolanan û li ber deriyên malan zarokên xwe hembêz kirine û bê ruh li erdê dirêj bûne, nîşan didan.

Di salên berê de jî firokeyên Îraqê bi bombeyên kîmyewî deverên Kurdan bombardiman kiribûn. Hovîtiya Sedam piştî qetlîama Helepçeyê jî nesekinî, bikaranîna çekên kîmyewî û bombeyên napalmê berdewam kir. Pêşmergeyan digot ku, wan zanibû ku dê Sedam êrîşê bîne ser wan, lê wan qet texmîn nekiriye ku Sedam piştî qetlîama Helepçeyê jî wê biwêribe çekên kîmyewî bi kar bîne. Lê ji ber ku li hemberî qetlîama Helebçeyê ji aliyê dewletan ve tu reaksiyoneke berbiçav nehatiye nîşandan, qetlîamên nû pêk hatine. Mixabin ev jî alîkariya hin dewletan ya bi Sedam re zelal dike. Madeyên van çekên kîmyewî, ji welatên Ewrûpî yên ku bi salan e xwe wek parêzvanên mafên mirovan bi nav dikin hatiye û veguhestina van madeyan di ser bendera Mêrsînê re çêbûye. Di 17’ê Nîsana 1988’an de di rojnameyek Tirkî de wiha dinivîsand: “Madeyên ku di çêkirina çekên kîmyewî de tên bikaranîn, di serî de li Swîsre, Belçîka û Almanyaya Federal û dewletên Ewrûpayê tên hilberandin. Bi riya deryayê ev made anîne Tirkiyeyê, li Bendera Mêrsînê danîne. Ji wir jî veguhestine Iraqê.”

Digel qetlîamê, di mehên Adar û Nîsana 1988’an de gelek gundiyên Kurd hatin girtin, ji îşkenceyê hatin derbaskirin û sirgûnî qampên taybet bûn. Dema ku şerê Îran û Iraqê qediya û danûstandinên aşitiyê di navbera herdu dewletan de dihatin kirin, tevgera jenosîda Kurdan dewam dikir. Di 27’ê Temûza 1988’an de agirbest hat ragihandin. Piştî agirbestê Iraqê beşeke mezin a hêzên xwe yên leşkerî ber bi Başûrê Kurdistanê ve kişandin û dest bi êrîşeke bi tevahî kir.

Hedefa êrîşan wargehên sivîlan bûn û ev cih tev hatin hilweşandin. Li gor daxuyaniya berdevkekî PDK’ê, di 25’ê Tebaxê de li herêma Duhok, Zaxo û Amêdiyê di nav 6 saetan de 6 firokeyên Îraqê bombeyên kîmyewî bi ser pênc gundên Kurdan de dibarînin.

Paşê yekîneyên leşkerî yên bi kincên ku ji xazên kîmyewî diparêzin, dikevin herêmê. Mîna li gundê Bartê, li hin deveran hêzên Iraqê bi tifingên makîneyî kesên ku sax mane kuştin û paşê jî termên wan bi buldozeran xistin çalên fireh û ser wan girtin. Êrîşên bi çekên kîmyewî di rojên 27 û 28’ê Tebaxê de bi zêdebûn dewam kirin.

Gelê bêçare yê filitîbûn careke din ber bi sînoran ve kişiyan; xaniyên xwe yên şewitî, zarokên xwe, hezkiriyên xwe, dost û evîndarên xwe li pey xwe hiştin. Hin ji xelkê ji ber tesîrên gazên kîmyewî, hinên din jî ji ber birçîtî û betilînê di rê de mirin. Di dawiyê de 20 hezar kes hatin kuştin, ew qas kes hatin birîndarkirin û zêdeyî 100.000 kesî jî bûbûn penaber.

Di gel van hovitiya hin ji dêvla ku van bûyeran şermezar bikin, pê kêfxweş û serbilind bûne. Rafet Balli piştî koçberiya Kurdan a sala 1988’an wek rojnamegerekî li Bexdayê ye. Ballı wiha qala wan rojan dike: “…Dema ku em bi helîkopteran li ser gundên hilweşandî re difiriyan, serbazên Ereb ên Iraqî ew gund nîşanî me didan û digotin ‘lê binêre, lê binêre me çiqasî xweşik hilweşandiye’. Yanî nizanibûn ku ev ji bo wan şermek e. Mirov tiştên wisa vedişêre. Lê wan nîşanî min dida û digotin ‘binêre’…” Ev jî ferqa navbera mirovan dide xuyakirin. Gelo kîjan dil û mejî dikare kêfxweş û serbilind be li himber van kiryaran!? Ên ku van çekên kimyewî ji bo kuştina mirovan difroşin, mirov kare çi navî li wan bike!?.. Xuyaye ji bo pêşketina mirovatiyê hîn riya me dûr e.

Sînorên ku di destpêka sedsala 20’an de bi lihevkirina payêkirina Kurdistanê ji aliyê gelek dewletan ve hatine qebûlkirin ne tenê ji Kurdan re ji herêmê tevdî re felaketên mezin anîne. Li herêmê her tim şer çêbûne û îro bi pirsgirêkên berfireh re rû bi rû ne. Lê neheqî û xelitiyên li hember mafê Kurdan yê herî rewa hîn jî berdewam dikin. Heta ev nerînên çewt berdewam bikin, aşîtî û aramî jî wê pêk neyên. Gerek dewlet û kesên berpirsiyar bi zanyarî van bidin ber çavan û rojek berî yan din tevgera xwe li ser mafê mirovan û wekheviya mirovan bimeşînin. Her çiqas birînê Kurdan pir kûr bin jî, ew her ji bo aşitiyê tev geriyane û ji bo azadiya xwe berxwedana xwe domandine û wê bidomînin.

Gutara PEN a Kurd di çalakiya 3-5/8/2018 ê de

/in

Mêvanên hêja u berketî,

Endamên buhadarên Navenda PEN a Kurd,

Mijara me ya îro mijarek giring u bi bandore liser civaka me…her ji destpêka dîroka biserdagirtina olê Islamê civaka me u heta roja îro guherînên mezin biser civaka me de anîne di warê bawerî u çand u buha u nirxên civakê de….Liser navê wî olî komelkujîyên cor bi cor biserê gelê me hatine….jiber wê jî ne tenê dem hatiye, lê belê em gelek dreng mane ku bi ciddî liser bandora olî di civaka xwe de rawestîn u civakên xwe ji bandora olan xelas kirî u buhayên sivil u mirovdost kirîne bingeh jibu xwe, u dîn tenê wek peywendîyek ruhî di navbera tak u Xwedayî de hêştine u wisa jî pêşketin bi destve xistîne, em wan ji xwe re bikîn mînak..

Dem hatiye em jî xwedî li nirxên xwe, li civaka xwe u li pêşeroja zaroyên xwe derkevîn u hewlên ciddî bideyn jibuy ku hinek aliyên bandora olî di civaka xwe de biguherîn u civaka xwe ber bi buhayên sivîl u mirovdost ve bibeyn. Ev erke jî bi giranî dikeve sermilê rewşenbîran. Lê gelo rewşenbîrên Kurd şiyane bi vî erkê giran rabin an na? Belkî îro di gutar u dîtin u buçûnên we yên hêja de hewlên rewşenbîrên Kurd bên diyar kirin, u rengdana wan hewlan di wêje u çanda Kurdî de were destnîşan kirin.

Bi dîtina gele rewşenbîrên Kurd u biyanî vî olê Islamê gele bandor liser civaka me kiriye u buha u bawerî u çanda Kurdan wisa bi neyênî guherîye ku gehiştiye astek metirsîdar. Bi dîtin u çavdêriya gele pispor u jinên bi ageh jî bandora olan u bi taybeti olê Islamê pile u paye u habûn u rola jinan di civakê de bi temamî guherîye, u ne tenê ji mafên xwe hatine bêpar kirin lê belê ji mirovbun u jiyanek bi rumet jî hatine dûr xistin.

Jina Kurd buye qurbaniya herî mezin a olên ji dervey sinûrên Kurdistanê hatîn u biser Kurdistanê de girtîn…anku olên jêr dibêjin olên asmanî, yên ku jîngeh u warê serhildana wan hersîyan gele dur bun ji jîngeh u war u buhayên xwezayî yên Kurdan… Diyare jî her olek ne encama hişmendîya civakekê be u li jîngeh u warê wê civakê serhilnedabe, ew nehatîye ji encama pêwîstîyên wê civakê. Jiber vê yekê jî olên ku biser civaka me de hatîn sepandin neşyane bibine bersivek jibu pêwistî u pêşketina civaka me. Belki beruvajî civaka me wisa xetimandîne ku hêvîyên guherînê kirine xewneke dûr.

Ya diyare ku bandora heri mezin a van olan liser civaka me kirî, ola Islamê bu ku gelek çavkanî dibêjin bi darê zorê xwe biser civaka me de sepandiye piştî ku li gelek deveran Kurda qurbaniyên mezin dane jibu bergiriyê ji civaka xwe. Helbete gorrên wan şervanên di dema cengên berfirehbuna Islamê de berya 1400 salan şahidên vê yekê ne li Kurdistanê. Lê belê çavkaniyên dîrokî belkî gele kêm bune di dema wan cengan de ku şer u pefchun u amarên qurbanîyan biden me, jiber wê jî agahiyên tewawên bergirya Kurdan ji xak u xelkê xwe di wê demê de ne pirrin u ne liberdestin…Lê ezmuna şerê bi çeteyên (DAISH) re, ew hovtiya ku heya îro ne diyarbu ket berçavan ka bi çi şêweyekê tund u hovane destbiser welatê me de hatibu girtin u binavên cuda cuda heya niha jî civaka me bi hizr u rewştên vî olî her dagiirkiriye. Her wisa mînaka bê wêne ya bergiriya keç u xortên gelê me jî belkî nişanî me dabe ka dapîrk û bavkalkên me çi kirîne jibuy ku nekevin bindestê çand u olên biyanî.

Hinek çavkaniyên dîrokî radigehînin ku olên asmaniyên dî jî li gele ciyan tundrew bune lê belkî bandora wan liser civaka me Kurda ne ewqas buye wekî olê Islamê yêku şiyayî pirrengîya ol u baweriyên di welatê me de heyî hema hema bi dawi binît u weku diyare niha piraniya Kurda musilmanin bi tayfe u teriiqe u şewêyên xwe ve.

Jiberku dîroka gelê me bi pirranî ne dîrokek nivîskiye icar dema em li çavkanîyên çand u kultura xwe digerîn em dîroka devkî ya di stran u helbest u pêgotinan de ji xwere dikeyn bingeh digel hin tîtal u rewiştên ku taybetin bi gelê Kurd ve. U herwisa pişt bi çavkanîyên biyanî dibestîn…herjiber vê yekê ye belkî kêmasî di lêkolinên zanistî de hebin ku bandora rastî ya olê Islamê ji kevin de u heta niha liser civaka Kurdî bînine ziman.

Dîsa jî em di dîroka niviskî ya wêje u edebyata Kurdî de u di qonaxên cuda yên dîroka Kurdan de dibînîn ku hinek wêjevan u (rewshenbîrên) Kurd rastewxo an nerastewxo li himber hin norm u buha u tîtalên civakê derketine u banga nwixwaziyê kirine.

Îro ro jî di vê demê de yaku hêrişên hovane hatîn ser gelê me ji aliyên tundrewên olî yên (DAISH) u alîgirên wan, çand u buha u bawerîyên gelek ji tak u komên gelê me ru bi ruyî lêgerînek u milmilanêyeke ciddî bune, bi taybetî jî rewşenbîr.

Lê gelo rewşenbîrên Kurd heta çi rade karîne êş u elemên gelê xwe liser destê tundrewên olî bînine ziman? u heta çi rade xebat kirîne jibû nehêştina wan buhayên tundrew, u şiyane bi hizir u buçûn u nivîsên xwe u bi amraz u keresteyên liber destê xwe van buhayên ne hêjayî mirovatiyê ret biken? Diyare di Kurdistanek dagîrkî de wê zehmet be rewşenbîr ji deselatên dagîrker nwixwazî u guherîn u mirovdostiyê dawa bikin, lê gelo heta çi astê şiyane wan daxwaziya ji deselata Kurdan bixwazin u bişên bandorê bixin ser civakê jî, bi taybetî li Başûrê Kurdistanê ku rêvebirîyek xweser heye.

Berî bersiva vê pisyarê divê pênase u taybetmendîya civaka me ya îro bê ziman, u duurre jî rola rewşenbîran di civaka Kurdî de bê nirxandin ka gelo çend karîne bi azadî u serbixweyî bibine xwedî hêzek ku deselat hisabê jêre biket u civak jî nivîs u têz u hizrên wan bi mifa wergirît.

Diyare ev jî ne karek hêsane u tevî hemû gilî u gazindên ku ji koma rewşenbîra tê kirin gelik hewilên tak u tinê hene jibuy ku bi wêrekî u pisporî alîyên neyênî yên olî bînin ziman…Merîwan Helebjeyî u Shêrzad Hesen u hinekên din mînakên hewlên ciddi u pispor yên hin rewşenbîrên Kurdin di vî warî de.

Lê ji buy ku pênaseyek ji rewşenbîrên Kurd re bê dayîn divê helu mercên civakî, siyasî u kilturî yên Kurdan bên liberçav girtin……

Ya diyare ku yek ji binemayên serekî jibo pêkhatina karakterê rewşenbîran azadî ye. Biser de ku hemu tak u xak u welatê me dagîrkiriye jî lê renge gelek ji rewşenbîrên Kurd bangewaza azadyê biken, u heta radeyekê xwe xwedî hizrek azad bibînin….helbete azadî bi rengên xwe ve yên sîyasî û ruhî û hizirî û civakii u htdw….  

Jan Jack Rosso dibêjît: (mirov bi azadî ji dayîk dibît, lê piştî hîngee bi çendîn pet û zincîran dihête desteserikirin).

Ema belki beruvajî wê têzê mirov dema ji dayik dibît hêşta fama azadîyê nîne, u her ji wextê em dibîn bêy ku me dest têde hebît em dinav kulturek destnîşankirî de mezin dibîn û ew çand jî dinav me da mezin dibît. Ew kultur şîyanên hizirikirinê û rewiştan didet me. Ol û malbat û nav û nîşanan bo me pênase diket. Ew çand sinurên azadyê û pîrozîyan û heram û helal û baş û xirabiyê bo me rengrêj diket. Lê mirovê hişmend digel mezin bûna xwe de hewil didet xwe azad biket, xwe ji wan pet u zincîrên derbaz biket li gorî zanîn u tegeh u hizir u dunyabînina xwe u helbete bi mifa dîtin ji kereste u amrazên li ber destê xwe.

Di vêrê de diyare mirovî jibu azadbuna xwe pewîstî bi hişmendî u rewşenbîrîyê heye di nav gele hel u mercên din de ku bibne keresteyên azadîya wî/wê.

Lê gelo çend ji rewşenbîrên Kurd şîyane li gor banga azadîyê tevbigerin u bi hest u helwêst u berhemên afrandineke azad xwe nîşan bidin ku raste ew xwedî karakterek azadin?

Eger em bêjîn wan şîyanên bihêz nînin ku bi azadî bibine hêzek karîger bo guhurînê di civaka me de dê heta radekî em vê çendê qebul bikeyin û hokaran bo dest nîşan bikeyin. Ew hokar jî gelekin ku bi rengek rastewxo karîgeriyê li rewşenbîrî u hişmendiya mirovî diken di civaka me de, ji wane jî dîn, sîyaset, idolojî, eşîret, bandora dagîrkirinê, û rewşt û tîtal û buhayên çivakê û…htdw. Jiber wê jî berî pisîyara nasnameya rewşenbîrên Kurd bê kirin, divê li buha u pêkhateyên civakê bê temaşe kirin, ku rewşenbîrîya kurdî jî di wê civakê de serhildidet.

Dîn (Ol): Diyare yek ji pêkhateyên herî sereke yên buhayên civakê ole. Dîyare jî digel cîyawazyên olên kurdan her ji zerdeştî û êzîdîyatîyê u hetanî îslam û olên din, ol şîyaye bibîte qonaxek ji qonaxên çanda mirovê Kurd. Di despêka hatina Îslamê û heta vê gavê jî Îslam wek hêzeka rastewxo û nerastewxo şîyaye beşdar bît di buhayên kulturîyên civaka kurdî da.

Icar niha ku dîn bûye mentalîte u şêwazekê hizirikirinê û temaşe kirina dunîyayê, u civak ber bi arasteyekê metirsîdar biriye, rewşenbîr liber durryaneke exlaqî u berpisyarîyeke dîrokî ru bi ruye ku bibîte hêzek dijî buhayên tundrewên dînî u civakê bigehintê lêwareka azadtir u aramtir ji yê ku dîn dibexşit?

Sîyaset: Her wesa pêkhateyek din ku bandorê liser civakê diket siyasete…Dîyare jî sîyaset wek modîlek dînî di Kurdistanê de dihête peyrewkirin, û pîrozyên sîyasî û taboyên sîyasî û heram û helalên sîyasî û hizbî bi heman rehendên dînî hatîne boyax kirin. Dîn û sîyaset herdû modîlekin jibu berhemanîna buhayên reha. Dîn çewa xwe dibinît jêder bo hemû heqîqetên civakê û dunîyayê, partiyên Kurdî jî bi heman şêweyî. Dîyare sîyaset û dîn herdû kombûne li dur pîroziyan….Pîroziyên dînî wek (Xwedê, Firîşte û Beheşt) û htdw, sîyaset jî şîyaye wan naverokan dinav xwede bikete (Serok, Pêşimerge û Nîştiman), û htdw…anku partî formeka dîye ji olî û bi pîvanên olî û pîrozyên mînanî olî karê xwe diket .

Eşîret yan xêl: Herwesa eşîret jî dîsan hêşta beşekê serekî û aktîve di berihemanîna civakê de u xwedan kereste û amrazên taybet bi xweye jibu sepandina komeka buha û rewşt û tîtalan ku çivakê pê pêgîr diket. Dîyare jî li Kurdistanê eşîret bi binemayên hizirî yên xweve hêşta hêz û şîyan hene ku dîtinên xwe bikete di jîyanê da û buhayên eşîrîtyê wek corek ji mentalîte bo xelkî pêşber biket. Herwesa eşîret şîyaye bibîte parçeyek dinav hizb u partiyan de û partiyan jî dinav xwe da bikete parçeyek. Hevbendîya eşîrî û hizbî u olî hevbendîyek aloz û kûre li welatê me. Her bu nimûne piranîya serikirdeyên Kurd ku pêşengiya tevgera azadîxwaza Kurdistanê kirine, u wisa pêshengiya civaka Kurdî kirine zilamên hem dînî û hem serok xêl û eşîr bûne.

Rewşa dagîrkirinê: Ema pêkhateya herî metirsiidar a civakê helbete rewşa dagîrkirina xak u xelk u civak u çavkaniyên Kurdane ku wisa kiriye civaka Kurd di nav van buhayan de bixetimît u pêşketinan bi xweve nebînît, u her rewşenbîrek jî ser an deng bilind biket di nava çar dîwarên zîndanê de dihête bê derfet kirin u belkî jî jinav birin.

Êdî madem rewşenbîrên Kurd jî beşek bin ji wê civaka xwedî van buhayên hatîn gotin…gelo ew rewşenbîr şiyane xudan mercî3yetek ser bixwe bin? Anku jêder u serukaniya hêz u azadîya wan hizr u eql û wijdana wan bît ku pişt bi zanist u buhayên sivîl yên cihana pêşketî dibestît bi nirxên xwe yên demokrat u yeksan u mirovdost? Yani jêderê hêza rewşnbîran hizra wan bît. Li vêrê ya fere bê gotin ku gelek hizirmend û nivîser jî liser vê çendê kokin ku rewşenbîr ew kese hizirê berihem dihînît. Bextîyar Elî yêk ji wan kesaye ku di erkê rewşenbîrî da dibêjît: (wek bîrkerêk îşî berhemhênanî fîkir u teqandinewey tiwanakanî bîrikirdineweye le komellga da…. wek hêzêkî çawdêrî kirdinî komelayetî ye). 

Xwandina susologîya rewşenbîrî jî nişan didet ku rewşenbîr ew kese yê/ya dişêt hizirê bi rêyeke rexneyî bikaribînît. Anku rewşenbîr ew kese (wek Merîwan wirîya qan3) dibêjît: hizirê wek çalakîyeke gumankar bikardihînît, wek hêrişkerek bo ser pîvanên tradisional û na dîmukiratîk di civak û sîyasetê de).

Li vir hêjayii gotinê ye ku Cegerxwin mînaka gaziya nwixwaziyê u pîvanên yeksanîyê bu di dema xwe de ku banga ru bi ru buna normên civakî u olî u eşîrî dikir.

(Merîwan wirîya qani3) herwisa dibêjît: (roşinbîran be hukmî ewey le qonaxî cîya cîya da erkî cîya cîyayan lesere, boye leberdemî helumerce mêjûyîye cîya cîyakanîşda manay cîyawaz degirine xo).

Liser vê çendê jî mirov dikare bêje ku Ehmedê Xanî rewşenbîrîyek dinyabîn jibu dema xwe diafrand u banga pîvanên nu yên wê serdemê jibu buhayên netewî dikir. Herwisa wekî di dîroka edebyata Kurdî de jî diyare Melayên xwendevan hebûne ku bi germî di têkistên xwe da gazî xwandin û fêrbûna huner û zanisit û buhayên nu kirîne. U di despêka çerxê bîstê de bi dehan nav weke ku (Bextîyar Elî dibêjît: Qanî3, Zîwer, Fayiq Bêkes, Refîq Hîlmî, Ehmed Muxtar û Pîremêrd, htdw. Dibêjît: herçend e ku hewlên wan hemû di biwarê helbestê de bûn û gelek şarezay felsefê û dunîya me3rîfî nebûn, lê ew baş têgehiştibûn ku dîn bi tenê dê çi dunîyayekê dirust ket?! Jiber wê jî banga derketina dervey wan buhayan dikirin.

Di cîhanê de mînakên pênaseya rewşenbîran pirrin….her ji dema filosofên Yonanîyan pênase bo rewşenbîran hatîye kirin, bo nimûne Ploto dibêjît ku rewşenbîr wijdana rexnegira çivakê ye – anku wijdana rexnegirtinê bi naverokek cewherî bo kesê rewşenbîr dibînît.

Sarter bo pênaseya rewşenbîrî gotinek bernîyas heye dibêjît: (rewşenbîr keseke mayê xwe di wan tiştan diket ku peywendî bi wî ve nine… Ew kese yê mayê xwe di hertishtî de diket).

Mîşêl Foko dû corên rewşenbîran cuda diket, (rewşenbîrên cîhanbîn) yên çerxên nozdê û despêka çerxê bîstê ku nivîser bûn u bergirî li dadiperweriyê dikirin, an kesanên sharazayên yasa u qanunê bûn û bi buhayên cîhanî xwe wek pispor dinasandin.

Lê aya ew helumercên dîrokî yên em evro têda, handerin jibu çêbûna rewşenbîran û şînbûna xewnên wan di civaka Kurdî de? Aya çand u kultur û pêkhateyên wan rê didin ew rewşenbîrên taybetmend wek Foko dibêjît, an ew wîjdana rexnegir wek Ploto pêşber diket, an ew kesê mayê xo di hemû tişta de diket wek Sarter bu diçît, li Kurdistanê bibne deng û hêz û gûtarên xwe yên rexneyî arastey deselat u çivakê biken?

Eger rewşenbîr li Kurdistanê hêşta wek kesek tak û tenê kar biket. Eger li Kurdistanê hêşta dam û dezgeh nebin wisa li deselatê bikin xwe li hember koma hêzên me3rîfiyên kemelgehê bibînit. Eger hêşta deselat bisanehî bişêt li hember çend rewşenbîreka rabiwesitît û gutarên wan têk bişkênît. Aya rewşenbîr bi tinê dişêt çi biket bêy hêzen organî û bizavên komelayetî û rêxistinên civaka medenî?

Diayre bêy hişyarbûnek netewî ku rewşenbîr peşengiyê biken, dûr ji buha u berjewendiyên tengên olî u hizbî u eşîrî wê karê rewşenbîrên Kurd zehmet bît, u weke niha em dibînîn wê gelek ji wan nikaribin xwe ji hawkêşeya civak, ol u partîyan derxînin…

Bêrîvan Doskî

NIVÎSÊN OSMAN SEBRÎ DI KOVARA RONAHÎ Û ROJA NÛ DE

/in

Kurte:  Di vê gotarê de em ê geşt û gerekê li nav rûpelên kovara Ronahî bikin ewa ku bi pêşengiya Celadet Elî Bedirxan ve di navbera salên 1942-1945 de li Şamê wekî pêveka kovara Hawarê hatiye weşandin. Di geşt û gerê de em dixwazin nivîsên ku li ser navê Osman Sebrî hatine çapkirin, diyar û destnîşan bikin û ji aliyê peyv û qalibên kêmnas û herêmî ve binirxînin û wan peyv û qaliban pêşkêşî we bikin.  Di gel hinek taybetiyên zimanî û rastnivîsî ya kovarên wê serdemê, hinek peyv, qalib û şayesên herêma Semsûrê jî di nav wan nivîsan de cihê xwe girtiye. Her wiha em ê bi awayekî kurtebirî, qala sê nivîsên wî ya ku di nav kovara Roj Nû (1943-1946) de jî bikin. Her wekî tê zanîn ev kovar jî ji hêla Kamîran Elî Bedirxanî ve li bajarê Bêrûdê hatiye çapkirin.  

Peyvên sereke: Osman Sebrî, Hawar, Ronahî, Roja Nû, Celadet Elî Bedirxan, kurdî, kovar…

Kurtbêjeya têgihên rêzimanî

gh gerguhêz

h hoker

l lêker

m mê

n nêr

nd navdêr

ngh negerguhêz

nt nêtar

rd rengdêr

NIVÎSÊN OSMAN SEBRÎ DI KOVARA RONAHÎ DE

Dema ku mirov bala xwe dide kovara Ronahî mirov bi awayekî zelal dibîne ku piştî hejmara 12’an di her hejmara kovarê de çend nivîsên Osman Sebrî hene. Hinek ji wan rêzenivîs in, hinek jî nivîsên serbixwe ne. Kovara bi giştî 28 hejmar derketine, ji hejmara 12’an heta hejmara 28’an bi giştî 41 nivîs li ser navê Osman Sebrî hatine weşandin.  Ji bilî wan du nivîs jî bi nasnavê “Lawût” hatine weşandin ku li gorî lêkolînên me, ew jî Osman Sebrî bi xwe ye.   Delîla vê yekê jî ev helbesta ku di kovara Hawarê de hatiye çapkirin:

Zozanên Bêlî

Ji Welato re

Gelek bilind û pir av                      Gava sibê dide tav

Di panzdehê gulanê                      Heya Çemê di Kanê

Gişt rêl û dehl û zevî                      Lê digerin pezkovî

Di bin hêlê de Salik                       Gundekî pir kiçik

Kesera dil Diharan                       Ew ava wek robaran

Keçelek gişk dar û sî                     Ka gopalên çivilbî

Hele warên Çirikê             Keskayî tê qirikê

Ji Qezêz û Tixînkêr                        Li wî erdê axbizêr

Heyhey dikir şivanan                     Weheweha gavanan

Çûçik, şalûr û bilbil                       Ew loriyên piştbicil

Gava ku zom radibûn                    Mirî li wir radibûn

Tev şihar û zinar in                       Çima wer xweş diyar in         

Carê çûbûm serê zût                     Golberan û Qeretût                

Tev de kesk û hişîn in                    Şag û newal, kanî ne              

Hember malan zimag e                 Mexelê wî devşag e                

Çi warekî bihuştî                           Canê mirov divejîn                 

Dûdirêj û Sêvdînan                       Gorî we bin xezîran                

Tevî nivîşk û tovmast                     Kêfa dilê min dixwest

Heya Gola Zêriyan                       Dihat dengê bêriyan               

Borîna canegên stûr                      Bi xiroşme û bilûr

Dikin şayî û sazan             Li ser dikin perwazan

Dinê dibû şehînet                          Ew cihê tebîet

Lawût (Hawar, hejmar- 22: berhevok r. 672)

Ev helbest li ser erdnîgariya herêma çiyayê Bêlî ye. Ev herêm niha bi navê “Çiyayê Nemrûd” tê nasîn, lê navê wê yê resen Balî ye. Ew nav jî hatiye tewandin û bûye “Zozanên Bêlî”. Ev herêm li ser navê hoza Balî hatiye binavkirin. Osman Sebrî ew helbest ji kurê xwe Welato re nivîsandiye. Kurê wî Welato, di dema qaçaxiya wî de jî pê re ye. Ew kurê wî piştî heyamekê di salên 1970’yî de vegeriya gundê xwe Narînceyê û li wê derê li ser meseleya erd û zeviyan bi destên xizmên xwe hate kuştin.

Jixwe di pêşeka Berhevoka kovarê ya ji hêla Çapxana Jîna Nû ve hatiye weşandin de jî der barê vê yekê wiha hatiye gotin: “Pişt re di jiyandina “Ronahiyê” de barek pir mezin li ser pista welatparêz û şoreşgerê mezin, nivîskarê hêja, dilsozê welat Osman Sebrî bûye. Osman Sebrî, bi gotarên xwe, lêkolînên xwe, helbest û wergerên xwe ve ciyek gelek fireh di rûpelên kovarê de girtiye. (Ronahî, Berhevok: 5)” Di vê hejmara kovarê de sê nivîsên Osman Sebrî hene, yek ji wan cefen e:

GURÊ PÎR

Dibên li nav Xidirsor               Di binhêla Kawê jor

Gurek bû bû pir û jar              Pê ne dibûn raw û kar

Dît gurekî pişthişîn                  Şeng û oflaz û narîn

Piştî hal û xatiran                    Şor kirin her du guran

Yê pir digot: birazî!                 Tu mêrekî xêrxwaz î

Rawekê bo me daxî                 Sifra xwe li vir raxî

Ser û peyan bi xêr kî                Zikê mamê xwe têr kî.

Tezîk da xwe gurê şîn Gotê: mamê dûrebîn!

Tu kalekî dilçak î                     Malbata min nas nakî

Ger zanî bî warê me                Keleşiya karê me

Em rêbir û mêrkuj in               Xwîna neyar dimijin

Fermû were li pê min De zanî bî carek din

Şelpên gurê pişthişîn               Bi çavên xwe tu bibîn.

Rabûn her du bi rê bûn           Reya bajêr girtin çûn

Yê pîr bawer ne dibû               Lê ji şerman li pê çû

Bazirganek li pêş dîn               Zer bû gurê Pişthişîn

Rast ajot nav dewaran            Peya hatine bi daran

Yê pişthişîn direvîn                  Giş li yê pîr dicivîn

Gihêştinê di pa ra                    Lêxistin j’xwe û xwe ra

B’zora lingan reviya                Xwe avêt nav deviya

Dema birîn dibûn sar Dest û ling jê bûne dar

Welê ma bû nîvmirî                 Dil jê xav bû bihirî

Raste wî hat gurê zer               Hilmiştî û dilawer

Li gurê pîr silav kir .                Lê pirsî hal û xatir

Yê pîr çîrok jê ra got               Dil û kezeb ji xwe sot

Derdê gurê pişthişîn                Hemî jê ra da zanîn..

WIî got: mamê bextereş           Ma te nîn in eqil û heş

Çawan gurê pişthişîn              Yên wekî te dixapîn?!

Ger te divê bibî têr                  Li tevdîra min binêr

Ev e kalek diçe êş                    Kurî maye, ker li pêş

Tu kuriyê birevîn                     Hêmin kalê te bibîn

Dema ew bê ji bo wê               De ji lier kim ûrê de

Gava bibîn vê derê                  Wê vegera ser kerê

Heya ew xwe bigîn ser            Dê biçin kurî û ker

Kalo dê bi destê tal                  Zû veger here mal

Hînga emê herin ser                Zikên xwe tev bidin ber

Gurê pîr got: aferîn,.               Min eciband ev zanîn

Tevdîrê cih bibîne                    Kalê bê ker bimîne

Hûn gurên zer çi şeng in         Her dem bi nav û deng in

Rast jî bi wê tevdîrê                 Her du gur çûn nêçîrê

Ker û kurî dikuştin                   Bar li erdê dihiştin

Kalo dikir barebar                  Her du guran goşt dixwar

Gurê pîr zik kir texer               Bi tevdîra gurê zer.

OSMAN SEBRÎ (Ronahî-12, Berhevok: 215)

Her du nivîsên din ên bi vê hejmarê de pexşan in; yek ji wan bi sernavê “Li Welatê Çînê” wergera nivîsa seyahê fransizl diktor Albêr Jêrviye ye ku der barê biryarên seyr ên generalekî çînî de ye. Ya di jî  bi sernavê  “Mist-Awik” de qala bûyereke li herêma Siwêregê dike.  Di hejmara 13’an de bi tenê fableke wî heye.  Navê wê jî “Kerê dengbêj” e.

KERÊ DENGBÊJ

Dibêjin li nav Şêrwan Hebû yekî bazirgan

Wi hebûn hêştir û ker Tev bi hawid û semer

Ji wan dido bûbûn jar             Nema bi wan dibû kar

Her du berdan dora gund       Da biçêrin bibin rind

Hêştir rabû gote kêr:               Tu guh bide min camêr

Were ji dest mirovan               Em birevin nav govan

Nema baran dikêşin                Ji bona wan diêşin

Çûn cihekî nependî                  Ne bazirgan û gundî               

Serekî tev çêriyan                    Di newal û bêrîyan

Dema ko bûn xurt û têr           Bû çirîna qula kêr

Digot: birakê hêştir                 Ji mêj va min deng ne kir

Dilê min zor şa dibe                Zirîn li min radibe.

Hêştir got: ho kerê nêr            Bi zor zikê me bû têr

Tu hevalkî neçakî                    Dê xelkê li me rakî

Wê cihê me fêr bibin                Hêştir tevî kêr bibin

Dîsa têxin bin baran                D’para lêxin bi daran..

Kerê got: nizanim                    Nema bi xwe dikanim

Heke niha nezirim                   Dê biteqim biçirim ..

Bû zirîna kerê reş                    Hêştir got: sihet nexweş

Ker zirî, bihîst şivên                 Zû xeber da bazirgên

Hatin her du birin çûn             Jê herimîn war û şûn

Bi rê va ker westiya                 Xûydan giha hestiya

Bazirganê hîlebaz                    Bîr ne dibir west û naz

Got: ev hevalên hev in             Sûc û gunê wan tev in

Divê çiçkî biêşin                      Ew hev û din bikêşin.

Rabû ker li hêştir kir                Ji çiyê daxist û bir

Vê carê hêştir westiya             Can ji cendek kişiya

Got: ho kerê guhdirêj Roja ko tu bûy dengbêj

Min ev dongî dizanî                 Lê te bi xwe nikanî

Niha ji dor hate min                Dê bidî canê şêrîn

Dikim bavêm tepikan             Çîçkî bidim lotikan

Kêr wê gavê bîr dibir Ko b’zirînê neçê kir

Digot: hewar û eman              Di min nekî van tiştan

Tu hevalekî zor î                      Di sûcê min biborî..

Bû zarîna kerê reş                   Lê mixabin diçûn tewş

Hêştir dida lotikan                   Hol bû di ser kortikan

Bar qulibi hate jêr                   Şikest dest û linge kêr

Hêştir çû ker li wir ma            Bû xwarina gur û sa

Kesê bê dem bizire                  An ji bilind bifire

Bi wê teqez nabe mêr             Wê bigê dongiya kêr.

OSMAN SEBRÎ (Ronahî-13, Berhevok: 240)           

Di hejmara 14’an de dîsa sê nivîsên wî cih digirin.  Nivîsa pêşîn helbesteke evînî ye.

XWEŞXWANA ÇIYAYlKÎ

« Ji Nûredîn Ûsiv ra »

Gundê me kiçik bi dar û ber

Bihna min teng e qet nayê der

Delalê, her tu daxwaza min;

Gazinan dikî ji naza min !

Ez im dilketî ji dil û can,

Derdên min pir in nayên kêşan..

Çavên te belek, dêmên te sor,

Dil ji min sotin keziyên mor.

Diçim ser çiyê şikêr û best

Sîng û beran dil ji min digest

Bejna te bilind wek spîndar,

Ji heş û mêjû kirim zîvar.

Lêvên le tenik wek belkên gul,

Livîn û ji min girêdan mil.

Çavên te belek dêmên te sor,

Dibim xulamê keziyên mor.

Firîm di çiyê min da hêlan

Bi hezkirina te ji xwe sot can

Melezîn ji min, ha va me tên;

Bûme kiriyar bo bisk û dêm.

Vegire himbezê zerî çavreş,

Mêvanê te me şeva te xweş..

Çavên te belek dêmên te sor,

Ez im pandiyê keziyên mor.

OSMAN SEBRÎ (Ronahî-14, Berhevok: r.244)

Piştî wê helbestê îcar nivîsek bi navê “Terşê Şevê” tê di vê nivîsê de qala serboriyeke xwe dike û bi vê yekê jî dixwaze mirovan der barê baweriyên pûç ên mîna “Terşê Şevê” de hişyar bike.  Nivîsa sêyem a Osman Sebrî di vê hejmarê de dîsa serpêhatiyek e, lê belê ev serpêhatî ne ya wî bi xwe ye, ya Evdirehmanê garisî ye.  Ev çîroka bi navê “Şêrek bi darekî” li herêma Cizîrê derbas dibe û tê de qala kuştina şêrekî bi destê zilamekî tê kirin.  Di vê nivîsê de peyvên mîna “êrdim” û “ramedîn” jî peyvên herêma Semsûrê ne.  

Di hejmara 15’an de bi tenê nivîseke Osman Sebrî heye, ew jî dîsa serboriyeke wî bi xwe ye. Navê wê çîrokê jî “Seyê ko gur tanî fêza pêz” e. Di hejmara 16’an de Osman Sebrî di vê nivîsa xwe ya bi navê “Beraz û Berazî” de qala serpêhatiyekê dike, di vê çîrokê kuştina berazekî bi destê yekî ji eşîra berazî hatiye qalkirin. Her wiha di hejmareke rêzenivîseke wî ya der barê Napolyon de dest pê dike.  Di nivîsa yekem de qala pênasekirinên cur bi cur ên Napolyon dike û piştre jî dibêje: “Li nik min, bê neyarên Napolyon herçiya di heqê wî da hatiye gotin rast e, Çiqas ko piraniya wan gotinan e dûrî hev bin jî rastbûna wan nîzîktirî eqil e- Ji xwe di mirovên mezin da rûçikên neyar (sifetên did ) pir caran digehên hev ko ev yeka han ji nîşanên mezinatiyê ye.” (Ronahî -16, Berhevok: 293)

Hejmara 17’an a kovarê de sê nivîsaran Osman Sebrî hene. Navê nivîsa pêşîn “Mijo û Xanê” ye . Di vê nivîsê de qala serpêhatiyeke serekêşîrên kurdan tê kirin, bi riya vê nivîsê Osman Sebrî balê dikêşe ser qedirgirtina kurdan a mêrxasiyê. Her wiha peyva hingaftin bi wateya lêkan, berberî bi wateya rikeberî, geran bi wateya îdare hatiye bikaranîn.  Nivîsa duyemîn a di vê hejmarê de der barê neçîra ajalan de ye.

Di vê benda dirêj de ew bi kitekit qala neçîrkirina ajalên cur bi cur çi avî çi jî bejî, çi rawir çi jî balinde dike.  Nivîsa sêyemîn a di vê hejmarê de bi sernavê “Şêxê Barzan çawan firandin?!..” hatiye weşandin. Ev nivîs jî qala serboriya şêxekî dike ku bi destê mirîdên xwe yên nezan hatiye kuştin.  Rêzenivîsa der barê Napolyon Bonapartî de di vê hejmarê de jî didome.

Di hejmara 18’an a kovarê de sê berhemên Osman Sebrî hatine weşandin. Yek ji wan nivîseke bi navê “Hevalê Çak” e. Di vê helbestê de ew qala xortekî welatparêz ê bi navê Ehmedê Baravî dike; wî xortê ku bi dilsoziya xwe baweriyeke xurt daye nivîskarî û bi mirina xwe ya berwext jî dilê nivîskarî êşandiye. Bi vê êş û janê wî li ser kêla gora Ehmedê Baravî ev tişt daye nivîsandin:

Me armanc azahî û bû her

Di wê rê de danî can û ser

Berî bigihêne daxwazê

Felekê gote min: razê

Bê dem ez çûme goristan

Bijîn her kurd û Kurdistan!

(Ronahî-18, Berhevok: 343)

Her du rêzenivîsên wî (Napolyan û Nêçîr) ên ku di hejmarên berê de dest pê kiribûn di vê hejmarê de didomin. Di hejmara 19’an de rêzenivîsa der barê Napolyon de didome, lê rêzenivîsa der barê “Nêçîr”ê de nehatiye weşandin, li şûna wê rêzenivîseke der barê ola êzdiyan de dest pê dike. Di vê nivîsê de Osman Sebrî der barê ola êzdiyan de agahiyên berfireh pêşkêş dike, ewên ku wî ji şêx û mîrên êzdiyan berhev kirine. Di vê hejmarê de ji bilî rêzenivîsan helbesteke welatparêzî a Osman Sebrî jî hatiye weşandin. Di vê helbesta bi navê “Berdiliya Mihokê” de ew qala serpêhotiya xeyalî ya zarokekî dike ku dê û bavê wî bi destên neyaran hatine kuştin. Di vê helbestê de peyvên mîna “hilmiştî (pêkhatî)”, hêviştin (parasttin), “sûtin (tûjkirin)” peyvên kêmnas in.

Di hejmara 20’an a Ronahiyê de  ji bilî rêzenivîsa Napolyon du nivîsên din cihên Osman Sebrî hatine weşandin. Rêzenivîsa bi navê “Ola Êzdiyan” ku di hejmara berê de dest pê kiribû li binî jî “dûmahîk heye” hatibû nivîsandin, di vê hejmarê de nîn e. Di vê hejmarê de ev helbesta ji bo zarokan bi navê “Zozan” hatiye weşandin:

JI Şl’RÊN ZAROKAN :

ZOZAN

Zozanên me bilind in

Tev bi zevî û gund in

Di wan hene avên sar

Jê kêm nabin ber û dar

Raxerê wan gulçîçek

Teyr û tû tê lek bi lek

Havînan em diçin wan

Tevî koç û pez û gan

Derbas dikin rojên germ

Li ser wê nefela nerm

Dilîzin her direvin

Heyanî koç dakevin

Dema çiya dibin sar

Paîz dibe em tên xar.

OSMAN SEBRÎ (Ronahî -20, Berhevok: 387)

Piştî wê jî nivîsa bi navê “Çend gazin” tê.  Di vê nivîsê Osman Sebrî gazina ji wan kesan dike ewên ku xwende ne, lê nivîsên xwe bi zimanên biyanî dinivîsin, bi ser de jî bi nivîsên kovarên kurdî qîma xwe naynin.   Rêzenivîsa der barê jînenîgariya Napolyon de di vê hejmarê de jî berdewam dike.  Ji bilî wê, Osman Sebrî di vê hejmarê de nivîsek bi navê “Terlan” nivîsandiye. Di vê nivîsê de çîrokeke ku mirov jê dersê bigire, hatiye nivîsandin. Di çîrokê de serpêhatiya padîşahekî ku kul li canê peyda bûye û dermarnê birîna wî, serekê teyran “Terlan” heye. Ew şahê teyran ji ber sinc û helwesta xwe xerab teyran baş ji xwe dûr dixe, ji ber vê yekê di sala yekem de wezîrê wî baz e, ew nahêle ku Terlan bê kuştin, xwe feda dike, sala duyem wezîrê wî sipir, ew jî nahêle ku Terlan bê kuştin xwe feda dike, lê sala sêyem wezîrê wî qijik, ew li şûna ku xwe feda bike, Terlan dide pêş û dibe sedema kuştina wî.  Di vê hejmarê de nivîsa dawîn a Osman Sebrî rêzenivîsa wî ya der barê ola êzdiyan de ye.

Di hejmara 21’ê ya kovarê de her du rêzenivîsên Osman Sebrî; Napolyon û Ola Êzdiyan berdewam dikin, ji bilî van nivîseke bi navê “Şîna jinekê” jî li ser navê wî derketiye. Di vê nivîsê de Osman Sebrî qala rewşa kurdan û lêqewimiyên serhildana Agirî dike.  Hejmara 22’yan de bi tenê rêzenivîsa der barê Napolyon de wekî nivîsa Osman Sebrî bi ber çavan dikeve. Di hejmara 23’yan de di gel rêzenivîsa der barê Napolyon Bonapart de, Osman Sebrî dest bi rêzenivîseke der barê Selahedîn Eyûbî de dike. A rast ev ne nivîseke wî bi xwe ye, ew kurteya wergera pirtûkeke bi navê “Jîna Selahedînê Eyûbî” ya Dr. Ehmed Bêlî ye.  Her çi qas pirtûk bi naveroka xwe ne bi dilê Osman Sebrî be jî ji ber ku tu çavkaniyên jê baştir der barê  Selahedîn de bi dest naxe, vê pirtûkê bi kurtebirî werdigerîne ser zarê kurmancî.

Di hejmara 24’an a Ronahiyê de sê nivîsên Osman Sebrî hene. Du heb ji van rêzenivîsên bi navê “Napolyon” û “Selahedîn” in, nivîseke jî bi sernavê “Ziman” di vê hejmara kovarê de hatiye belavkirin.  Di vê nivîsê de Osman Sebrî qala merheleyên ku zimanekî û rê û rêzikên hînbûna zimanê nivîskî dike. Li gorî wî kesek ji bo hînî zimanê nivîskî bibe divê di van qonaxan re derbas bibe: “Sala pêşîn bi xwandin û nivîsandina nivîsarên kurdî derbas bike, sala duduyan bi nivîsandina çîrok û meselokan, sisiyan bi guhartina bend û kitêbên biyaniyan.”(Berhevok, hejmar 27: r. 487)

Her wiha li gorî baweriya wî zimanek bi heta nekeve warê nivîsandinê nabe zimanekî bi tabîr û îstilah. Di encama nivîsê de jî wî bal kişandiye ser girîngiya wergerandina berhemên ji zimanên biyanî. Di hejmara 25’an de bi tenê her du rêzenivîsên wî “Napolyon” û “Selahedîn” hatine weşandin.  Her wiha di hejmara 26’an de jî bi tenê ev her du rêzenivîsê Osman Sebrî berdewam dikin.  Di hejmara 27’an a Ronahiyê de li ser navê Osman Sebrî bi tenê rêzenivîsa der barê Napolyon de bi ber çavan dikeve.  

Di hejmara 28’an anku di hejmara dawîna a Ronahiyê de jî bi tenê her du rêzenivîsên bi navê “Napolyon” û Selahedîn li ser navê Osman Sebrî hatine çapkirin. Ji bilî van nivîsên ku li ser navê wî  bi xwe hatine weşandin, nivîsek jî di hejmara 14’an a kovarê bi nasnavê “Lawût” hatiye weşandin. Li gorî ziman û naveroka nivîsên ku bi vî navî hatine nivîsandin, ev kes jî Osman Sebrî bi xwe ye.  Di kovara Hawarê de jî çend nivîs bi vî nasnavî hatine weşandin û şêwaz û zimanê xwe nîşan didin ku ew kes ji bilî Osman Sebrî ne kesekî din e.

Di nivîsên Osman Sebrî de peyv û formên kêmnas û herêmî

Di cefena bi navê “Gurê Pîr (Ronahî-12, Berhevok: 215)” de peyvên mîna”raw”, “şelp” û “tal” peyvên kêmnas in.  Her wiha ji wan peyvên “şor kirin” û “tal” peyvên herêma Semsûrê ne.

şor kirin: l/gh axivîn, peyivtin

Mînak: Piştî hal û xatiran şor kirin her du guran

raw: nd/m neçîr

Mînak: Gurek bûbû pîr û jar / Pê nedibû raw û kar

            Rawekê bo me daxî/ Sitra xwe li vir raxî

şelp: nd/m derbe

Mînak:  Şelpên gurê pişthişîn/ Bi çavên xwe tu bibîn

tal: rd vala

Mînak: Kalo dê bi destê tal / Zû veger here mal

Di nivîsa bi navê  “Li Welatê Çînê (Ronahî-12, Berhevok: 219)” peyv û formên kêmnas û herêmî ev in:

qor: nd/m rêz  ~kirin l/gh rêz kirin

Mînak: Generêl rahişte milê şîraniîfiroş û di ber qorên lêşker ra çû û hat.

            Hemî leşker qor kirin û gote mêrik dizê xwe nas bike.

Formeke herêmî ku di vê nivîsê de hatiye bikaranîn forma “di nişka va” ye. Ji ber ku devoka Semsûrê de daçeka “ji” nîn e, hin nivîsên Osman Sebrî de jî li şûna vê daçekê, daçeka “di” hatiye bikaranîn. Li şûna “ji nişka ve” bigota, ev form hatiye bikaraîn.

Mînak: Di nişka va deng bi şîranîfiroş ket û got:ev e, ev e.

Ji bilî vê biwêja “li xwe nan” jî biwêjeke herêma Semsûrê ye, tê wateya “li xwe danîn/ mikur hatin”ê.

Mînak: Vê carê serberz li xwe na.

Di vê nivîsê de formeke balkêş jî forma lêkera “kujandin” e. Ji rayeka dema niha ya lêkera gerguhêz “kuştin”ê lêkereke dançêker “kujandin” anku “dan kuştin” hatiye bidestxistin.

Di nivîsa “Mist – Awik (Ronahî-12, Berhevok: 221)” de hinek peyvên herêmî balê dikêşin.

ramedîn: l/ng razan, raketin

Mînak: (…) mîna ko keriyek pezê reş li dora xênî mexel be, cendekên êrişvaniyên neyaran welê deverû ramediya bûn.

lec: nd/m şer, pevçûn

Mînak: Çi gava bigehîştana ser lecê, de Mist-Awik xilaskirana.

Di cefena bi navê “Kerê dengbêj (Ronahî-13, Berhevok: 240)” de lêkeran “kanîn” hatiye bikaranîn, ev jî formeke herêmî ye, di zimanê nivîskî de forma “karîn” tê bikaranîn. Peyveke kêmnas a di vê cefenê de jî “dongî” ye.

kanîn: l/gh karîn, şiyan

Mînak: Nema bi xwe dikanim.          

dongî: nd/m encam, dawî

Mînak:Min ev dongî dizanî, lê te bi xwe nikanî.

Di hejmara 14’an a kovarê de li ser navê Osman Sebrî nivîsê bi navê “Terşê Şevê” û “Şêrek bi darekî” hatine weşandin. Di vî nivîsa yekemîn de peyvên mîna “veqelaştin”, “qefsing”, “vegewixandin”, “sênc”, “biring” peyvên kêmnas in.   Her wiha peyvên “boç”, “çito” peyvên herêmkî ne. Ji ber ku ev peyv di Ferhenga Mezin a Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê de hene, em bi tenê li vir hevokên ku tê de derbas dibe wekî mînak pêşkêş bikin.

* Derew jî ne vir da wê da , derewên bi qoç û boç.

*Osoyê xerbende li ser pişta hêstira pêşîn hişk û birin bûbû.

*Te li ku û çito dî?

* Her wekî ez çavên xwe veqelêşim, mi çak dinêrî.

*Bê ko kêsê ji xwe derbaz kim, min berê tifingê da qefsingê.

* Ewçend zarokan lê daye û sehan vegewixandiye ko hal tê nehiştine.

(Ronahî-14, Berhevok: 246-247)

Di nivîsa duyemîn de anku “Şêrek bi darekî (Ronahî-14, Berhevok: 248-249)” de peyvên “serpilkî”, “perû kirin” û “dayîn” peyvên kêmnas in.

serpilkî: h bi awayekî di ser re, ne bi kûrahî û kitekit

Mînak: Di vê çirokê da ji mêraniyè pirtir nefsiyeta kurdan bi ser û berê xwe va xweya dike ko ez ê vî alî, di dawiya bendê da serpilkî binivîsim.

perû: nd/m xelat, diyarî ~kirin l/gh  bi xelat kirin

Mînak: Mîr jî ji bo perûkirinê mêrik dixwaze nik xwe.

dayîn: nd/m bac

Mînak: Koçerê min, ji iro bi şûn da nema berevker dayinê ji te distîne.

Her wekî me li jorê jî dabû xuyakirin di hejmara 15’an de bi tenê nivîseke bi navê “Seyê ko gur danî fêza pêz”  li ser navê Osman Sebrî hatiye weşandin. Di vê nivîsê de peyvên mîna “sepandî”, “kiz kirin”, “mafir” peyvên kêmnas in. Her çi qas ev peyv di ferhengê de hebin jî em ê li vir rave û pêşkêş bikin.

sepandî: nd/n seyên ku notirvaniya pêz dikin.

Mînak: Keriyê min ê ko sê şivan, serşivanek û car sepandiyên wî bûn; dirêjiya salê di navbera 8 û 13 pezan da bi dev guran va berdidan.

kiz kirin: l/gh engirandin, hêrs kirin, zivêr kirin

Mînak: Vê yeka han ez gelekî kiz kiribûm.

mafir: h hêmin, madem

Mînak: Mafir ko haya le jê heye, te çima ji min

ra ne digot?!

(Ronahî-15, Berhevok: 261-263)

Di hejmara 16’an a Ronahiyê de li ser navê Osman Sebrî du nivîs hene; “Beraz û Berazî” û “Napolyon”. Di nivîsa yekemîn de peyvên mîna “col”, “şûfil” peyvên kêmnas in.

col: nd/n kerî

Mînak:  Di kelekela nîvro de colekî berazan li pêş wan rabûbû.

şûfil: nd/n stro

Mînak: Perazê ko bi du berikan î bi birîn bû, çi gava bigehêşlayê, de bi şûfilên xwe, ew bi du qelan kira.

(Ronahî-16, Berhevok: 291)

Di hejmara 17’an de sê nivîs li ser navê Osman Sebrî derketine; “Mijo û Xane” , “Nêçîr” û rêzenivîsa der barê Napolyon de.  Peyvên kêmnas di nivîsa “Mijo û Xane” de:

herde kirin: l/gh fehm kirin, tê gihêştin.

Mînak: Dema yek li vê sernamê binêre, di nifşa pêşîn da tiştekî jê herde nake.

geranek:nd/gh rêveberî, kargerî

Mînak: Hikûmeta tirk ji bo aşkirina serxwerabûyan, di bin serekiya Hemedoyê Birho da geraneke xweser dabû xelkê Sasûnê.

hingaftin: l./gh/ hingêv lê dan, lê xistin

Mînak: Mijo bi berika dudûyan ew serika jî hingaft.

xirêf: nd/m ziyafet

Mînak: Sibetirê Hemedoyê Birho tevî peyayên wî vexwande mala xwe û jê ra xirêfeke bi semt çêki..

zîvhilî: rd bi zîv kiraskirî

Mînak: Tifingeke zîvhilî jî dayê.

(Ronahî-17, Berhevok: 309)

Di rêzenivîsa bi sernavê “Nêçîr (Ronahî-17, Berhevok: 317-322)” de ev peyvên kêmnas û herêmî cih digirin:

cit bûn: l/ngh çikilîn, daçikilîn

şanpaz: rd şareza, destbikêr, jêhatî

Mînak: Dema nêçîrvan diçin diyarê zinarê ko gom tê da, nêçîrvanê şanpaz di rùyê zinêr ra dadikeve gomê ù koviyên tê da direvîne.

gaz: nd/m  dirêjiya ji serê mil heta serê tiliyê anku teqrîben 70-75 cm.

Mînak: An lingê wî dişemite, an jî di nîvê rê da kovî xwe lê diqelibînin û di bilindiya 800-1000 gazî da dikeve xarê ko perçê wî yê mezin guh dimîne.

dubirang: nd/n teyrê nêçîrvan

Mînak: Ji van, li welatê me, teyrêreş û dubirang hene.

terlan: nd/n teyrê reş, dubirang

Mînak: Hinek ji kurdan bi teyrê reş ra terlan jî dibêjin.

metran:nd/m rimê nêçîrvaniya masiyan.

Mînak:

zîvar: rd xizan

Mînak: Xelkê van her du qezayên Kurdistanê zîvar û dewlemend, biçûk û mezin vê nêçîra han dikin.

bestî: nd/n kewê girêdanê

Mînak: Bestî bi kewê girêdanê ra tê gotin.

pêngav:nd/m ava li pişt bendê kom bûyî, peng dayî.

Mînak: Gava av li ser riya kevin hâte birîn, masî cih cih di pengavan da û hinek jî li giharê dimînin.

metran: nd/m rimê masîgirtinê.

Mînak: Metran pişk wekî rimê ye, bi tenê serê wê î dunukul e. Bi dawiya metranê va benek

heye ko serîkî wî benî bi pista masîrvan va girêdayî ye

margiros: nd/n kewê nêr ê bi tenê.

Mînak: Dema meha biharê a paşîn kew dibin zo û mêkew hêkan dikin û li ser rûdinin, kewên

Çatî bi gîhandina du kewan tê pê. Ev kewana bi biçûkî têne girtin û xwedîkirin. Dema yeksalî dibin dudûyên wan di qufikan da bi hev va girêdidin; di çiloreşan da pê diçin nêçîrê.

(Ronahî-17, Berhevok:  320)

Wekî peyvên herêmî em dikarin çêlî peyvên mîna “gewende”, “dûman”, “doş bûn” bikin. Her wiha peyvan “xwar”jî wekî devoka herêma Semsûrê wekî “xar” hatiye nivîsandin.  Wekî din jî,  ji ber ku di devoka Semsûrê de daçeka “ji” nîn e, li şûna wê “bi” hatiye bikaranîn.

Nimûne: Hinek ji kurdan bi teyrê reş ra terlan jî dibêjin.

Di vê nivîsê de cureyên masiyan ên mîna “ferxe”, “şawût” hene ku em bi qencî pê nizanin. Dîsa cureyên kewan ên mîna “marî”, “çatî”, “bestî”, “margiros” di vê nivîsê de hatine dayîn.

Di nivîsa bi navê “Şêxê Berzan çawa firandin? (Ronahî-17, Berhevok: 326-328)” de peyvên kêmnas ev in:

babilîsk: nd/m sedsal

Mînak: Di serê babilîska bîstan da li qeza Zîbarê şêx Mihemedê Barzan di nav esîrên Mizûrî, Şêrwan û Berojiyan da navekî bas biri bû.

xaneqe: nd/m tekiye

Mînak: Tayê binî mizgeft û yê dudûyan xaneqe (tekiye) û yê sisiyan dîwan e.

Di rêzenivîsa bi sernavê “Napolyon (Ronahî-17, Berhevok: 330-332)” de peyv û şayesên kêmnas ev in:

çavpanî kirin: l/gh  serşorî kirin

Mînak: Çi kesê korsîkî ko tolek li ser hebe, çavpehniyê bike û tola xwe nestîne di, nav xelkê xwe da bê rûmet tê nasîn.

dongî:nd/m aqûbet

Mînak: Tevî vê camêriya ko xelkê giravê rave dikirin, dongiya korsîkiyan bîr birin ne dijwar bû.

sertan:nd/m penceşêr

Mînak: Lê hîn di nîvê xortaniyê da, berî ko bigehe çelî li bajarê Monpêliyê bi nexweşiya sertanê mir, herwekî kurê wî Napolyon jî paşê pê çû.

bavmarî: nd/n zirbav

Mînak: Bavmariyêwê ê siwêsrî ew li ser bingehine çak gîhandibû ko têgihêştin, bîr birin, nasîn û zanîn jî kiri bûn hevalê çelengiya wê a yekta.

şivîşk: nd/m şik, guman

Mînak: Bê şivîşk kurên ko di himbêza diyeke holê da mezin bibin, teqez de çavên wan li pêşiyê û para wan, mezinatî be.

Di hejmara 18’an de li ser navê Osman Sebrî nivîsek bi navê “Hevalê çak” û rêzenivîsa “Napolyon” hatine weşandin.  Her wiha nivîsek jî bi navê “Çawan çentê wezîrê eleman dizîn”  li ser navê yekî bi navê“Lawût” hatiye çapkirin ku li gorî baweriya min ev jî nasnavekî Osman Sebrî bi xwe ye.

  Peyvên kêmnas û herêmî di nivîsa “Çawan çentê wezîrê elemanî dizîn (Ronahî-18, Berhevok: 340)” de ev in:

şargeh: nd/m stargeh, cihê xwe spartinê.

Mînak: Van her du jinan (de û keç)rojê pê da xestexanê û şargehên belengazan ziyaret dikirin û bi destekî comerd xêrxwaz arîkariyê wan dikirin.

velo kirin: l/gh pişkinandin, seh kirin

Mînak: Dema Gestapo dora xaniyê bijîşk girt û velo kir, ne nexweş, ne jî bijîşk û keç û jina wî ne hatin dîtin.

Di nivîsa “Hevalê çak” de peyvên kêmnas û herêmî:

sîngjar: nd/m penceşêr

Mînak: Lê felekê ro bi serê Ehmedê  ne xist û di sala 941an da sîngjara malkanbax destê xwe ê xwînrêj dirêjî kezeba Ehmed ki

Di rêzenivîsa “Nêçîr (Ronahî-18, Berhevok: 347-349)” de peyvên kêmnas û herêmî:

berpê kirin: l/gh pêşkêş kirin

Mînak: Herwekî di dawiya bendê da min ji xwandevanên Ronahiyê ra goti bû, ev e ez awayê xwedî kirin û daxistina teyrên nêçîrê jî bi bendeke xweser berpeyî wan dikim.

venişt: nd/m cihê lê veniştinê

Mînak: Veniştek, ji sê daran tê çêkirin ko wekî kursiyekê ye.

tûle bûn: l/ngh pûrt weşandina teyrên nêçîrê.

Mînak: Her sal di çilê Havînê da teyrên nêçîrê pûrta xwe diweşînin ko bi vê ra « tûle » dibêjin.

qesîl: nd/n giha, hêşînahî

Mînak: Di meha Biharê a dawiyê da divê nêçîrvan di odeya ko dike teyr bi xwedî bike da hin qesîl (hêşinayî) biçîne.

pirçazkî: rd pûrt weşandî

Mînak: Gava ket serê Havînê, pûrta teyr rengê xwe digihare, pirçazkî dibe ù dest bi weşînê dike.

avsîr:  nd/m avşor

Mînak: Xwarin, di heftê da qe ne car caran şîranî û car caran jî avsîr (ji rûn an ava goşt û nan û sîrê çêdibe ) dayîn.

meras:nd/m di rex hev ra meşîna nêçîrvanan

Mînak: Nêçîra kêvroşkan bi tajiyan; awayê çaktir, bi girtina merasê dibe.

sow: nd/m cinsê heywanan

Mînak: Sowa tajiyan jî wek ên hespan gelek in, lê ne bi nav û binyat in.

Di rêzenivîsa “Napolyon (Ronahî-18, Berhevok:  369-370)” de peyvêne kêmnas û herêmî:

tewz: nd/m henek, qerf

Mînak: Bi vi halê dihevdaketî hevaliya wî bi keçikê ra, hevalên wî pê dikenandin û dikirin armanca tewz û tinazên wan.

torin: rd esilzade

Mînak: Di demekê holê da û bi aqilê han, gava kurê malmezinan bi berîkên tijî, gûrî ù oflazî di dibistana Briyenê da dixwandin, kurê avokat Karlo Bonapart Napolyon bi berîka xwe a vala hat kete nav vê koma torinan.

por kirin: l/gh nixamtin

Mînak: Pêşî û dorhêlên dibistanê ji berfê û bîsoyên wê hati bûn por kirin.

Di hejmara 19’an a kovarê de helbesta bi navê “Berdiliya Mihokê” û rêzenivîsên bi navê “Napolyon”, “Êzdî û ola wan” li ser navê Osman Sebrî hatine weşandin.   Di helbesta bi navê “Berdiliya Mihokê (Ronahî, Berhevok: 395)” de peyvên kêmnas:

hilmiştî: rd qelew, dagirtî

Mînak: Çi binhêr biçûkek lewend û çeleng / Hilmiştî û zîrek di rewşa pileng

dirotin: l/gh parçe kirin

Mînak: Van peyvan hinav ji biçûkî dirot

hêviştin:l/ghparastin

Mînak: Niho bes divê min vî cane bê xêr / Bihêvşim bo evdê heya bûme mê.

Di rêzenivîsa “Êzdî û ola wan” de peyvên kêmnas:

dêlindêz: nd/m merasim

Mînak: Gava gunehkar here ber destê wî tobe bike, dikare piştî hin dêlindêz û merasim wî kesî helal bike.

sindûrik: nd/m sandoq

nûsikandin: l/gh zeliqandin

Mînak: Her car lingên têxt li car kursiyan hatine siwar kirin û li dor hêla têxt, ji bo her çar pêxemberên xudan kitêb car sindirûk û di pişt  wan va jî, ji bo gewretirên ola êzdi bîst sindirûk hatine danîn ko ev bîst sindirûk bi dîwarên şikeftê va hatine nûsikandin.

zinc:nd/m şiv

Mînak: Doraliyên têxt bi heft zincên ( şiv ) zêrinî hatine girtin.

dûş: nd/m teng, tal

Mînak: Li ser baweriya êzdiyan, di dûşa newala Laleş da li ezmên kaniyek heye û di ber wê kaniyê da jî dareke mezin heye ko tilahyên wê berjêr û rehên wê berjor in.

Di hejmara 20’an de pênc nivîsên Osman Sebrî hatine weşandin.  Em ê peyvên kêmnas û herêmî yên di van nivîsan de li xwarê bidin. Ji van yek helbesta ji bo zarokan e û navê wê “Zozan” e, di vê helbestê de tu peyvên kêmnas bi ber çavan nakevin.  Di nivîsa bi navê “Çend gazind” de  hinek formên herêmî hene. Bo nimûne, di vê hevokê de dema niha bi forma herêmî hatiye bikaranîn anku  “e”yekê bi dawiya lêkera kişandî dixin û bi vî awayî dema fireh û dema niha ji hev cuda dikin.

* Tevî vê yekê, ez dinêrim ko hinek ji kurdên xwanda, nemaze gelparêzên wan, bi xwandin û nivisandina zimanê xwe ra bendewariyeke hêja rave nakine…

* Li çend cihan bi guhên min ketiye ko hin ji bilindxwandayên me, bi têxistiyên kovarên me qîma xwe nînine.

velo kirin: l/gh rijandin

Mînak: Berikên kîjanî ji wan velo bikî, reşbelek û defternotên wan bi zimanên tirkî û erebî ne.

Di rêzenivîsa “Napolyon (Ronahî-20, Berhevok: 393-395)” de peyvên kêmnas û herêmî:

cewêlek: nt reben, xizan

Mînak: Hingê di welatê Franseyê da sê bir xelk hebûn ko torin, olvan  û cewêlek.

Gotina pêşiyan: Coyê sist li eniya xwediyan dikeve.

Mînak: Herweki bav û kalên me kurdan gotine «çoyê sist li eniya xwediyan dikeve » melikê Franseyê jî serê xwe cezayê wê sistiyê da.

pifî bêvila yekî kirin: fît kirin, pîj kirin

Mînak:. Ji xwe kesên ko pife bêvila wan dikirin jî hebûn.

pandî:nt kesên ku dipên, peywirdar

Mînak: Dergehê vê hepsa kevnare bi zor vekirin, hemî pandiyên wê kuştin

devce bûn: l/ngh no û har bûn

Mînak: Gava piştî vê kira han tu xurtî ji hikûmetê ne dîn, bi carekê devce bûn û peyayekî hikûmetê di kû da dîtin kuştin û nema hesabê kesî kirin.

hêvotin[1]:  l/gh/hêvoj handan û teşwîq kirin

Mînak: Ji bo ko nekeve ber destan, her gav mêrê xwe dihêvot; da ko tevî zarokên xwe birevin Nemsayê cem brayê wê Imperator Lêopold.

hêreker: nd bîner, temaşevan

Mînak: Li ber vê kira han, melik ew kumê qirêj girt û da serê xwe; hêreker jî bi vi halê han dikenin.

Di nivîsa bi navê “Terlan (Ronahî-20, Berhevok: 396)” de peyvên kêmnas û herêmî:

çar kirin: l/gh peyda kirin, bîter kirin

Mînak: Gelek hekîm û bijîşk anîn ser; lê nikari bûn jê ra dermanekî çar bikin.

saldîde: nd/nt navsere, kal

Mînak: Di nav nêçîrvanan da kaleki saldîde hebû.

qilaçe: nd/m kozik

Mînak: Di serê gelî û bilindcihekî da qilaçeya xwe çêkirin û laşê du sê pezan avêtine dorhêlê.

Di nivîsa “Êzdî û ola wan (Ronahî-20, Berhevok: 400)” de peyvên kêmnas û herêmî:

rûdan ser yekî: zor dan

Mînak: Gava min rû da ser, xwe bi vê gotine ji min xilas kir:

nûçe: nd/m dengûbas, xeber

Mînak: Karê koçekan, her gav ji pêşendeyê nûçeyan didin û nexweşan bi dian xweş dikin; an bi axa avahiyeke miqedes teberikê salixî nexweşan didin.

Di rêzenivîsa bi navê “Napolyon (Ronahî-21, Berhevok: 411-412) de peyvên kêmnas û herêmî:

pêşende: nd/m ayende, pêşeroj

Mînak: Van ramanên han pêşendeyek tarî tanîn ber çavên wî ko çav berda kêsên hêja heya ko jê destkewtî bibe.

kolî:nd/m mêtingeh, mistemere

Mînak: Korsîka ko berê koliya Franseyê bû, piştî serxwerabûnê kirin wîlayeteke Franseyê û bi wî çavî li xelkê wê hate nihêrtin. Kolî bi mana mistêmerê têt. Kurd bi rzanên eşirî dibêjin filan eşîr koliya filan axayî ye.

Şîna jinekê: li ser gora Birho(Ronahî-21, Berhevok: 411-412):

veliqitîn: l/ngh  fetilîn, zivirîn, wegerîn

Mînak: Di nav ax û waxên bêfêde da li ser teniştê çep û rast vediliqitîm; min çi dikir qet riya  xewê bi çavên min ne diket.

kilox: nd/n serî, qaf

Mînak: Di nava nivînan da, derd û kulan wekî teyrên bilatexur dirêjî kiloxê min dikirin.

pengizîn: l/ngh pekîn, hilpekîn

Mînak: Bi vê hilweşînê ra ez jî wekî kevirê ko ji avahiyên hilweşiyayî dipengize, tot bûm û çûm…

hêre: nd/m menzere, xuyang

Mînak: Nêrîna wê hêreyê ( menzere ) dil û hinav ji mirov diperitand.

Di  vê nivîsê de çend peyv hene em bi xwe jî pê dernexist ka wateya zelal a wan peyvan çi ye. Yek ji van peyvan “vemitikîn” e.  Di nivîsê de bi vî rengî derbas dibe: “Dema ko Rom li me vemitikî”. Li gorî vê hevokê wateya wê tiştekî wekî “lê rabûn” û “lê har bûn” e. Peyva “mitik” di kurmanciya Semsûrê de bi wateya jehrê tê bikaranîn.  Dibe ku têkiliya wan her du peyvan bi hev re hebe.  Peyveke din jî “hurikîn” ye. Ew jî bi rengî derbas dibe “Keçek min ma bû ew jl hurikî”, ji vê hevokê tê fehmkirin ku wateya tiştekî wekî “ji dest çû” ye. Peyveke bi heman rengî ku wateya wê nayê zanîn rengdêra “tertilî” ye. Ew jî di hevokê de bi vî rengî hatiye bikaranîn: “Bi tevgereke tertilî da ser dilê xwe û guvaşt; kûfineke bê awa bi ser kek.” Belkî bi wateya bi hesret û hezkirin hatibe bikaranîn.  Di hevoka “Mafir mîrasa ked û xebata bav û kalan ji me ra dimîniye; ji bo çi em ji mîrasa kirên wan en kirêt ù bêrê bê par bimînin.” Dema niha bi forma herêmkî hatiye bikaranîn, anku li şûna “dimîne”, forma “dimîniye” hatiye bikaranîn.

xişor: nd/m pizot û agirê nîvtemirî

Mînak: Her ko min li pêş xwe 1i wan her du cendekan nihêrt û hevdeyên şînê ù xwe kuşlina jinikê hate ber çavên min, ber wekî sêlek xişor bi ser dil û hinavên min wer be.

gurik: nd/m pêt û alav

Mînak: Pêl û gurik li dil radibûn û di dev û kepoyê min ra bi der diket..

bazgûrî yekî bûn :l/nghlava kirin, li ber gerîn

Mînak: Bixebitin û paşê bazgûrî Xwedê bibin; heke daxwaza we ne da hînga gazindan bikin…

Gotina pêşiyan:

* Ma nayê bîra te ko bav û kalên we kurdan gotine: « bi gur be ko tu guraxwarî nebî ».

Di hejmara 22’an de bi tenê nivîsek li ser navê Osman Sebrî hatiye weşandin, ew jî rêzenivîsa der barê “Napolyon (Ronahî-22, Berhevok:  429-431)” de ye.  Di vê nivîsê peyvên kêmnas ev in: 

sersemer: nt sitvan

Mînak: Di dawiya tebaxê da. bi ritba sersemeriyê (yuzbaşî) vegerandin firqa wî.

poxan: nd/n cih û war, mesken

Mînak: Dema malbata Bonapart giha îskela Marsîlyayê, bê ko bikarin ji xwe ra poxanekî (mesken) peyda bikin, xwarina wan a rojekê tune bû.

dûşk: nd/m diş

Di hejmara 23’yan a kovarê de rêzenivîsên “Selahadîn” û “Napolyon” li ser navê Osman Sebrî ji xwe re cih dîtine.  Peyvên kêmnas di rêzenivîsa “Dîroka Jîna Selahadîn (Ronahî-23, Berhevok: 452-454)” de  ev in:

hingehing: nd/m gurmegurm, xurmexurm

Mînak: Dama çavên xwendevan di dawiya kitêbê da bi navên kaniyên ko têxistiyên kitèbê jê hatine standin dikeve, tê bîra wî ko de dîroka serine xurt û bi hingehing bixwîne.

Peyvên kêmnas di rêzenivîsa “Napolyon (Ronahî-23, Berhevok: 458-460 )” de ev in:

zînat: nd/m zilm, zordarî

Mînak: Ew miletèn ewropayi ko di bin nîrê zînata (zilm) melîkiyê da bê eman mane de wek Belçîka û Sawayê xwe bidine ser fransizan û an bibin hevalbendên wan.

term: nd/m kabûs

Mînak: Xelaskarekî welê ko ew terma (kabûs) daketî ser sînga gelê Fransiz raki

kang: rd xafil

Mînak: îngilîz jî di hêla xwe va li vê yeka han kang (xafil) ne ma bûn.

serberz: nd/n serbaz

Mînak: Heya rojekê ewçend nîzîkî neyaran bû ko bi serberzekî (neferekî) ingilîz va bi destelepê rahîştine hev

Di hejmara 24’an de li gel rêzenivîsên  der barê “Napolyon” û “Selahedîn”de, bendek der barê “Ziman” de li ser navê Osman Sebrî hatine weşandin.  Di nivîsa “Napolyon (Ronahî-24, Berhevok: 470-472 )” de peyv û qalibên kêmnas û herêmî:

sergerm kirin: l/gh li tiştekî sor kirin, handan

Mînak: Piştî ko Napolyon bi gotinên xwe ên canvejîn leşkerê xwe dihêvotin (hêvotin.teşwîq) û sergerm dikirin; bi du sed top agirê dûjeheke birastî bi ser serê neyarên xwe da dirijand û xwe diêxiste xeterê.

dest li ber xwe berdan: ji desthilanînê ketin. (biwêj)

Mînak: Dawî ïngilîzan dest li ber xwe berdan û di bin tariya şevê da bi sedan kuştî û birîndar li pê xwe hîştin û ji kelehê bi derketin.

nêhrek: nd/m xuyang, hêre, menzere

pengxwîn: nd/m gola xwînê

Mînak: Gavek erd tine bû ko cendekek dudu, an pengxwînin tê da ne ketana ber çavên nêrevanan.

Di nivîsa “Selahedîn (Ronahî-24, Berhevok: 481-483 ) de peyv û formên kêmnas û herêmî:

qencîbîr: rd kesê ku qenciyan ji bîr dike.

Mînak: Bi vê yekê Zengî ji xelkê ra da zanîn ko ne mirovekî qencîbîr e.

qencîker: rd  kesên ku qenciyê dikin

Mînak: Necmedîn, ne dixwast bi birayê xwe ra û ne jî bi leşkerê kurê qencîkerê xwe ra şer bikira.

tewitî: rd tebitî

Mînak: Tevî ko wê hîngê hemî mîrekên Sûriyayê çav da bûn nêçîra direndeyan û xwedî kirina teyran, ew –Selahedîn wekî bavê xwe tewitî û sergiran dima.

Di devoka Semsûrê de gelek caran dengê “b” yê dibe “w”, di vê peyvê de ev tişt pêk hatiye.

Hûlî:  awayek lîstik e ko lîzbaz li ser pitşa hespan bi daran li gogekê dixin û dilîzin. Ji bo vê lîstikê siwariyeke xurt û bi hiner divê. Mixabin ko wekî hemî kêfan ev lîstik jî îro li nav kurdan ne maye.

Di benda bi navê “Ziman (Ronahî-24, Berhevok: 486-487)” de peyvên kêmnas û herêmî:

koç: nd/m qonax, merhele

Mînak: Berî ko ziman têkevin warê nivîsandine sê koçan (merheleyan) derbas dikin;

paşpê: rd berevajî

Mînak: Çiqas ko ev her şeş koçên ban dudu bi dudu ji hevin jî, di awayê danîna xwe da, ê paşpê ne.

guranî: nd/m kamilbûn

Mînak: Paşê çaxa koka zimên gîhaye guraniyê (kemalê) û secî li guhê xelkê xweş hatiye…

xweşxwan: nd/m helbest

Mînak: xwestine hîn pirtir bi pêş kevin xweşxwan (şîir) jî gotine.

duta: rd duqat, ducar

Mînak: Heke em tine bûna dibistanên kurdî jî bidin ber çavên xwe, divê dijwariya hîn bûna vê yekê duta bibe.

Di hejmara 25’an de bi tenê her du rêzenivîsên wî “Napolyon” û “Selahedîn” hatine weşandin.  Di nivîsa “Napolyon (Ronahî-25, Berhevok:  498-500)” de peyvên kêmnas û herêmî ev in:

hing: nd/m derbe

Mînak: Li ber van hingên (derbe) han hikûmeta Parisê mecbûr bû ko rastiyê bide ber çavên xelkê û bêje: « welat ketiye talûkê ».

dererê: rd awartê, neasayî

Mînak: Berî her liştî bi çêkirina hin qanûnên dererê çavên neyarên cimhûriyetê şikand, heya ko bikari be bi dilekî rihet berê xwe bide neyarên derî welêt.

qertemêr:rd kalemêr

Mînak: Welê ko hemî xort şandine qada şer; qertemêr ji bo çêkirina çek û sîlehan ajotine karxaneyan.

nexweşnêr: nt kesên ku li nexweşan dinêrin

Mînak: herçî jin ji bo dirûtin û vegirtina çadiran, nexweşnêrî û çêkirina xwarinê xebitandin.

pîngaze: nd/m kesê ku bibe sedema tirs û paxav

Mînak: Heke Tûlon ji neyarên derve ra bû bû pîngaze û çavê wan tirsandi bû jî; zabitê korsîkî Bonaparte kiçik ew jî êxisti bû dest leşkerê cimhûriyetê û bi carekê welat safî kiri bûn.

Di hejmara 26’an a Ronahiyê de jî bi tenê du rêzenivîsên Osman Sebrî “Napolyon” û “Selahedîn” cih digirin.

Di nivîsa “Dîroka Jîna Selahedîn (Ronahî-26, Berhevok: 522-524) de peyvên kêmnas û herêmî:

derax: nd/n pêvajo, heyam

Mînak: Di wî deraxî da bû ko piştî qels bûna xîlafeta Ebasiyan, hikûmeta Selçoqiyan sînorê xwe ê roavayê gîhandi bû ber paytexta împeratoriya rohelat Qustantaniyê û ew tehdîd diki

sêwlek: nd/n zarok, sengele

Mînak: A dudiyan, leşkerê ko bi van mîrekan ra dihat, piraniya wan ne peyayên şer û rûmetê; lê sêwlek û pêxasên bê kar û xebat bûn.

binecî: nt niştecih, xwecihî

Mînak: Ji ber vê yekê rê û rêzanên şerevaniyan ne dizanîn û herçiya jê dihatin bi xelkên bindest û binecî dikirin.

gihar: nd/m qad, meydan

Mînak: Cihê ko dixwast ortodoksan ji giharê rake û berê alema mesîhiyan bide dêra Romayê bi tenê;

Di hejmara 27’an de her çi qas di destpêka kovarê de navê rêzenivîsa “Selahedîn” hatibe dayîn jî  li şûna wê rêzenivîsa “Napolyon” di hejmarê de derdikeve pêşberî mirov.

Di rêzeya 11’em a  nivîsa “Napolyon (Ronahî-27, Berhevok: 553-555) de peyvên kêmnas û herêmî ev in:

hêrgiz: h teqez

Mînak: Kîjan kom an hikûmet salekê li ser hikim ne diman; hêrgiz[2] dihate guhartin.

gengaz: rd hêsan

Mînak: Ew nizama ko di demekê lihevketî da û ji bel hin meqsedên siyasî hati bû çêkirin, tu car bi gengazî ne dihate meşandin.

viridîq: nd/m gef û navtêdan

Mînak: Lê koma kongrê tewitî bi derket; bi viridîqan ne tirsî û li ser ramana xwe ma.

zîtir zîtirî kirin/zîtirandin: l/gh parçe kirin

Mînak: Herwekî dixwastin çavê serek bi zîtirandina cendekê lebatê kuşti bitirsînin; bi kêr û xenceran zîtir zîtirî kirin ù heya kùçe û kolanan rakişandin.

cemekexwer: nt mûçexur

Mînak: Dema wezîrê eqilmend dît ko dewleta Selçoqî li ser milên leşker û zabitên kole û cemekexwer [bi meaş] rabûye, ji bo ji hev da neketina wê pir tevdîrên baş danîn.

Di vê nivîsê de peyva “vekirin” di wateya “fetihkirin”ê hatiye bikaranîn.

Mînak: Çi qumandarekî ko bi karekî çak radibûn jê ra serdariya kelehekê an bajarekî didan; ko vê yekê hezkirina xebat û vekirina welatan dixiste dilê wan.

guhbel: nt ajan, sîxur

Mînak: Bi ser van tevdîrên han da her gav nimînende û guhbelên wî di nav welêt da kêm ne dibûn û ji gunehekî biçûk ra çavên xwe ne digirtin.

hêvotker: nt perwerdeker

Mînak: Ew serek û qumandarên ko berê di deslên ne qencan da lêdidan, bûn hêvotker û pistmêrên wan.

avzêm:nd/m çavkanî

tilxiro: rd ji desttêwerdanê re vekirî

Mînak: Halê welêt pîs û nîzam tilxiro bû, tîcarel vemirî, neçarî ù belengaziyê ji nû va

serî hilda û di her aliyê welêt da, wek cendekê pirbirîn, avzêmên fesadî û gelaciyê vebûn.

dûzan: nd/m pergal

Mînak: Çiqas ko di nav van lihevketinan da carcaran yek yek destên xurt bi derdiketin û serekî hefsarê welêt di dest xwe da digirtin jî, bi çûyna wan destan dîsa halê welêt vedigerî ser dûzana berê, heye ko hîn xirablir dibûn.

Di nivîsa “Napolyon (Ronahî-28, Berhevok: 571-72)” de peyvên kêmnas û herêmî:

hêre: nd/m temaşe

qirên: nd/m şer û pevçûn, munaqeşe

Mînak: Gava general Mîna tevî leşkerê xwe li ber lehiya serbixwerabûyan bi şûn da berve seraya Twîleriyê vedikişî, Napolyon jî bi tena xwe li pê wan kete serayê û tevî guhdaran çû hêreya (temaşa) qirênên (minaqeşe) kongirê.

Ling di bin xwe ve kirin: l/ghrûniştin

Mînak: Heya sibê Napolyon ling di bin xwe va nekir û her cihê topan saz dikir û leşker diêxiste deverên hewce.

* Napolyon bi vê jî têr ne kir û leşkerê xwe li ser wan ne kîşand û heya nava xaniyan rapeyî wan kir.

Di vê mînakê de daçeka “li” li şûna daçeka “ji” hatiye bikaranîn. Ev taybetiyeke devoka nivîskêr e. 

*Di wê rojê da Napolyon xwe ji gotina xwe kir xwedî.

Di vê hevokê de jî daçeka “ji” bi awayekî şaş li şûna “li”yê hatiye bikaranîn.

Ji bilî kovara Ronahî, di kovara Hawarê de jî gelek nivîsên Osman Sebrî hatine çapkirin, lê ji ber ku min der barê vê yekê de gotarek nivîsandibû, ez di vê gotarê de qala vê yekê nakim.  He wiha ji bilî kovara Hawar û Ronahî, di kovara Roja Nû ya li Bêrûdê ji hêla Kemîran Bedirxanî ve dihate derxistin jî sê nivîsên Osman Sebrî hatine weşandin. Di vê kovarê de nivîsên wî bi gelemperî di bin sernavê “Zanîn û Pêşketin” de hatine weşandin û hemû nivîs jî der barê civak, jiyana civakî û dab û nêrîtên kurdan de ne.  Nivîsên ku di vê kovarê de li ser navê Osman Sebrî hatine weşandin ev in:

1-  Sincî û Ol, hejmar 2; 10 gulan 1943, duşem

2- Zanîn û Pêşketin: Dewran; hejmar 9, 28 hezîran 1943, duşem

Di vê nivîsê de jî hinek peyv û qalibên herêmî bi ber çavan dikevin.  Her wekî mînak di vê nivîsê de li şûna ji kesî re  nabêjin, “bi kesî ra nabêjin” hatiye gotin.  Di dîsa lêkera biwêjî ya bi rengê “li xwe nan” anku li xwe mikur hatin ku me li jorê qala wê kiribû, di vê nivîsê de jî hatiye bikaranîn.

3- Pirjinî û belayên wê;  hejmar 17; 23 tebax 1943, duşem

Girîngiya vê nivîsê ev e ku di kovarên vê heyamê de yek ji nivîsê pêşî ye ku der barê mijara maf û azadiya jinan de hatiye nivîsandin û bi awayekî rasterast qala wekheviya jin û mêran tê de tê kirin.

Rastnivîs

Me di gotara xwe de di dema jêgiranan de dest neda rastnivîsa nivîskêr. Lewma jî divê em der barê vê yekê de jî çend tiştan bibêjin.  Di warê rastnivîsê de jî kovarê navborî xwediyê hinek rêzikan in. Bo nimûne, qertafa neyiniyê ya lêkeran “ne” ji lêkeran cûda hatiye nivîsandin. Her wiha di demên hevedudanî yên mîna çîrokiya dema boriya têdeyî de, lêkera alîkar “bûn” ji lêkera bingehîn cuda hatiye nivîsandin.  Wekî din jî cînavka girêkî “ku” her tim wekî “ko” hatiye bikaranîn. Her wiha paşdaçekên “de”, “re” û “ve” jî bi forma “da”, “ra” û “va” hatiye bikaranîn. Ji bo taybetiyên rastnivîs baştir werin dîtin em ê nivîsê li vir pêşkêş bikin û tê de cudatiyên rastnivîsê destnîşan bikin.

Mînak:

Rabe de rabe Birho de rabe,

Bo çi Ararat te hişt xebabe!..

îro dîsa hat Roma bê eman

Gund şewitandin ne hişt xwedî can

Geliyê Zilan sotin Wek rijî

Pê ra şewitîn çar kurên min jî

Dema ko Rom li me vemitikî

Keçek min ma bû ew jî hurikî

Bes gedek maye singo lê dane

Mirin û mayin Xwedê dizane

Rabe binêre li gedekê min

Hene çend birîn li cendekê min

Mêrên me kuştin bêbav neyaran

Em lev reviyan li şûna waran

Bi serên me va ne ma têlek por

Şûna tajangan tev da bûn reş mor

Keç û bûk ne man bê namûs kirin

Herçî ko çak bûn ji xwe re birin

Me namûs ne ma çû di talanê

Şermende ne em li pêş cihanê

Bêhnek rihetî ji bo me nîne

Her gav li ser me holê qîrîn e

Nema me xwedî tola me rake

Roman bikuje welêt ava ke

Piştî tu mirî welat ker û lal

Bi hêlekê ma Ferzendê delal

Bêbext felekê ne da te hêwan

Da bixebitî wek şèr û dêwan

Hergav li ser kir dengê te dihat

Deştên welatî dibûne kelat

îro dinhêrim kelatên kurdan

Ji bo neyaran gengaz û hêsan

Vedibine wek xanên bê derî

Tê da nabînin west û dijwarî

Ko tu dimirî Xelkê me Zîlan

Bila ji te ra bibûna qurban

Cîhan dizane ko tu çi can bû

Piştmêrê kurdan şêrê yezdan bû

Ez sonde dixtvim bi wê vêna te

Kurdmanc nabînin yekî mîna te

Bo namûsa min divê tu rabî

Du salên din ji gorê cida bî

Dengê tifmgan qet nayê ji kir

Pişt tu miri kes ne ma li wir

Dawid bi tenê wer maye dilkerb

De rabe bigre tifmga şeşderb

Carê neyaran vegijgijîne

Şîrê diya wan di poz ra bîne

Tevî Xelikan êrîşê berdê

Tola namûsê mêhle li erdê

Rabe bilive gor ne ciyê te

Lawanê kurdan dest û piyê te.

 (Şîna jinekê li ser gora Birho; Ronahî 21, Berhevok: 412)

Mînak: Hîv gelekî bilind bû bû, her tişt bi hemdê xwe diyar bû. Ez pir î minêkar bûm ko herim ser Ararata mezin. Lê ji ber ko dijwariya wî ber bi çav bû, min berê xwe da Ararata biçûk, wargehê şerkerên kurd…

(Şîna jinekê li ser gora Birho; Ronahî 21, Berhevok: 413)

Encam

Her wekî hûn dibînin, Osman Sebrî yek ji kesayetiyên sereke ye ku bi nivîsên xwe beşdarî xebata Hawar û kovarên nifşên Hawarê anku Ronahî û Roja Nû bûye.  Di van nivîsan de bi gelemperî bal kişandiye ser mijarên neteweyî, xwestiye hest û hişmendiya neteweyî ya kurdan xurt bike. Di nivîsên wî de fabl cihekî taybet digirin û di van fablan de wî bi riya axivandina ajalan bal kişandiye ser rewşa mirovan û sinc û exlaqê civakî. Ji bilî vê yekê wî li ser şexsiyetên mîna Selahedîn û Napolyon jî rêzenivîs nivîsandine û xwestiye kurdan ji ezmûn û serpêhatiya wan sûdewar bibin. Di gel van tiştan wî helbestên evîn û ristên ji bo zarokan jî nivîsandine.  Her wekî me li jor daxuyakirin ku Osman Sebrî yek ji wan kesan e ku di  çapemeniya kurdî de nivîsarek li ser rewşa jinan û wekheviya zayendî nivîsandiye.

Çavkanî:

1- Ronahî (1942-1945), Berhevok, Çapxana Jîna Nû, Tîrmeh 1985, Stockholm.

2- Roja Nû (1943-1946),  Berhevok, Weşanên Jîna Nû, Stockholm, 1984

3- Farqînî, Zana; Ferhenga Mezin a Kurdî-Tirkî, Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê, 2004, Stenbol.

4- Xoşnaw, Selam; Oxford English-Kurdish, Kurdish-English Dictionary, Le Belawkirdinewey Kitêbxaney Zanyarî, çapa 6’an 2006, Silêmanî. 

5- Hawar (1932-1943), Berhevok, Weşanên Nûdemê, Stockholm, 1998.

[1] Di vê nivîsê û çend nivîsên din de Osman Sebrî peyva “hêvotin” di wateya “teşwîqkirin”ê bi kar aniye, lê belê ev peyv di zimanê nivîskî de bi gelemperî di wateya “perwerdekirin”ê de tê bikaranîn. Zana Farqînî jî di Ferhenga Mezin a Kurdî-Tirkî de bi vê wateyê daye.  (Farqînî: 2004, 824)

[2] Ev peyv wateyeke çewt hatiye bikaranîn, ew peyveke ji zaravayê soranî ye û bi wateya “qet” de tê birkaranîn.   Selam Xoşnaw jî di ferhenga xwe ya Engilsh-Kurdish û Kurdish-English de li ber peyva “never”a îngîlizî, peyvên hêrgîz û qet danîne. (Xoşnaw, 2006: 225)

KARAPETÊ XAÇO: ‘50 MILYON KURMANC NIKARE LI MIN XWEDÎ DERKEVE!..’

/in

SALIHÊ KEVIRBIRÎ, salihkevirbiri@gmail.com

Li pêş, şifêrê me Siyabendê Ordî û hevalê me yê kameraman Goran; li paş jî, ez û Mîrê Bilûrê Egîdê Cimo. Em ji Erîvanê ber bi gundê Solxoza 4’an ve diçin. Egîdê Cimo israr dike ku em li gundê pêşiya xwe Dengbêj Feyzoyê Riza hildin û wisa biçin. Feyzoyê Riza biraziyê dengbêjên bi nav û deng Şeroyê Biro û Mecîdê Faris e. Dostaniya Egîd û Feyzo gelekî baş e. Piştî şêwr-mişêwirkirin û ‘erê’kirinê, seyareya me dikeve gund û li ber deriyê mala Feyzoyê Riza disekine. Her çi qas li gel Feyzo jin û keça wî jî dixwazin ku em derbasî malê bibin, çay an qehweyekê vexwin; em doza lêborînê dikin ku riya me dûr e û divê em zû herin. Piştî maweyeke kin, Feyzo hat siwar bû û seyareya me bi gerê ket. Dengê Mihemed Şêxoyê dengzêrîn ji teyba texsiyê bilind dibe: …Ay lê gulê gula min î Şêrîna li ber dilê min î         Gulê nadim bi malê dinê Ez ji ber Gulê têm kuştinê…

Ji mehan meha berfanbarê. Meha dawî ya sala 2001’ê. 12’ê mehê. Ev şeş roj in ku ji Stenbolê hatime Erîvanê. Pênc roj bûn ku min ser û guh ji dost û hevalên xwe yên Erîvanê biribûn. Sedema vê yekê jî, daxwaza çûyîna gundê Karapetê Xaço bû. Va ye di roja 6’an de em ber bi gundê dengbêjê efsaneyî ve diçin. ‘Gelo niha di çi rewşê de ye?’, ‘Hê jî dikare stran û kilaman bibêje?’, ‘Dema ku dest bi gotina kilaman bike, dikare heta kingê bibêje?’, ‘Bêriya wî aliyê Erezê, ango bêriya Deşta Xerzan û Herêma Reşkotan kiriye?’ Ji ber ku bi van pirsan serê xwe diêşînim, gotina Egîdê Cimo yê bi rengê, ‘Salihcan! Malnemîratê Karapet bêyî vexwarina araqê kilaman nabêje. Ji bîr neke em şûşeyek îçkî jê re bibin!..’  Seh nakim. Goran dêhna xwe dide ku deng ji min çênabe, berê xwe dide Siyabend û bi dengê xwe yê bilind gotina Mamê Egîd bi cureyekî din dibêje: ‘Siyabend, li ber dikanekê bisekine em ji Apê Karapet re araqê bikirin.’

Piştî kirîna şûşeyeke lîtreyî ya votkaya rûsan û çend pîl jî ji bo teyba min a tomarkirinê, me dîsa riya xwe ajot. Navbera Erîvan û gundê Solxozê bi qasî saetekê dikişîne. Solxoz girêdayî nehiyeya Eçmîedzînê ye. Eçmîedzîn navendeke dînî ye û mezinê ruhanî yê tevahiya ermeniyên dinyayê Karekîn 2 li vir e. Ji ber ku gundê Solxozê nêzîkî Balafirgeha Erîvanê ye, bi gurîniya dengê balafirên ku radibin û datînin em ketin nava gund.

Egîdê Cimo di sala 1955’an de hatiye gund. Ji bo ku Karapet biwe Radyoya Erîvanê. Feyzoyê Riza jî, çend caran hatiye civata Karapet. Lê ji ber ku gelek wext derbas bûye, xwiya ye ku em ê ji hinekan pirsa mala Karapet bikin. Erebeya me hêdî hêdî diçe, pişt re jî ji bo pirsê disekine. Ez dêhna xwe didim malên li nava gund. Siphanelah! Tu ferqa van xaniyan ji xaniyên gundê Serhed, Xerzan û Amedê nîn e… Diyar e gundekî mezin e. Ji sedî zêdetir xanî dixwiyin. Çend gundiyên ku li devê deriyên xwe kar dikin têderdixin em xerîb in. Mirovekî ku emrê wî li dora 35-40 salî ye ber bi me ve tê. Bi Siyabend re bi zimanê ermenkî xeber dide. Egîdê Cimo, Feyzoyê Riza û Siyabend wekî zimanê xwe bi ermenkî xweşik mijûl dibin. Em dîsa li texsiya xwe ya jihevketî siwar bûn û li gorî tarîfa mêrikê ermen em çûn û li ber hewşeke mezin sekinîn. Egîdê Cimo di bin simbêlan re dikene. Berê xwe da min û got:

– Ha ji te re mala Karapetê Xaço!.. 

Belê ev der mala Karapetê Xaço ye. Mala dengbêjê min ê zarokatiyê. Filehê Eşîra Reşkotan, Dengbêjê Malbata Filîtê Quto. ‘Kewê Ribat’ û ‘Qulingê Deşta Xerzan’. Li binxetê ‘Dostê Hesen Axayê Cizrawî’, ‘Lejyonerê Fransayê’ û li Qefqasyayê ‘Xweşawazê Dengê Erîvanê’.

– Hûn bi xêr hatin, ser seran û ser çavan hatin!..

Ev deng dengê Sêrop e. Sêrop kurê Karapetê Xaço ye. Emrê wî raserî 60 salî ye. Çawa ku karkerekî komirê be û çendek berê ji heft qat binê erdê hatibe, cilê qirêj lê ne. Piştî 4-5 deqeyan bi kenê xwe yê xweşik Karapetê Xaço ber bi me ve hat. Li devê dêrî xêrhatina me dike. Ew û Egîdê Cimo kêfxweşiyê didin hev. Hev qepaçe dikin. Em di deriyê textîn re derbasî hundir dibin.

Textê vexwarinê hate danîn. Li ser têxt du şûşe votka. Li Ermenistanê, ne kurd ne jî ermenî, di civata mêvanên xwe de, bêyî araq xwarinê naxwin. Civata me di demeke kin de kemilî. Egîdê Cimo û Feyzoyê Riza, Karapetê Xaço di navbera xwe de dane rûniştandin. Siyabend li aliyekî, Sêrobê kurê Karapet li aliyê din rûniştin. Bûk û neviyên Karapet jî, hinekî li dûrî me, li nêzîkî dêrî rûniştin. Goran jî, piştî keftûlefteke giran kameraya xwe saz kir û ronahiya wê tekûz kir.

Êdî em dikarin dest bi sohbeta xwe bikin. Feyzoyê Riza û Egîdê Cimo bi kêf û eşqeke mezin bi Karapet re ketin nava mijûlahiyan. Ez pirsên xwe kontrol dikim. Hewl didim ku pirsa xwe ya pêşîn ji Karapet bikim, beriya min dest bi van rêzikan dike: Zal û dal bira bûn Behra Wanê kaniya wan bû Deşta Mûşê pirêza hespê wan bû Diyarbekir korta gidiya bû Bismil cihê deveçiya bû Bişêrî cihê kêf û henek û laqirdiya bû Ridwana Bavê Temo cihê gewr û rinda bû Rexşê Belek jî hespê wan bû…

 “50 milyon kurmanc nikare min xwedî bike!..”

 ‘50 milyon kurmanc nikare min xwedî bike!..’ Di destpêka sohbeta me de, bi vê gotina Apê Karapet stûye me xwar dibe. Dike ku em ji hal û rewşa ku stranbêj, hunermend û dengbêjên me tê de ne şerm bikin. Dixwazim ku dengbêjê me sedema gilî û gazinên xwe ji me re bibêje. Dest pê dike li gorî xweşbêjiya dengbêjiyê dibêje:

‘95 sal in ku bi kurmancî dibêjim. Ji bo kurmancan dibêjim hevalo. Li welatê kurmancan, dê û bavê min kuştin. Li hafa xwişk û birayê min. Pişt re ketim civata mezinên eşîrên kurmancan, min ji wan re bi salan kilam gotin. Şêx Seîd şer kir, şerê kurdan. Roma Reş kok lê anî birê min! Ji bo vê yekê jî, kul û keserên min zêde bûn, di 25 saliya xwe de ez derbasî Binxetê bûm. Çûm Sûrî, nava kurmancên wê derê. Li Qamîşlo û Hesîçê mam. Kurê min Sêrop li wir ji diya xwe re bû. Li wir jî, bûm dostê kurmancan, bûm dostê dengbêjên kurmancan. Ev 56 sal in ku hatime Erîvanê, dîsa jî ji bo kurmancan û bi zimanê kurmancî dibêjim. Ez li vir im, lê dil û mêjiyê min li welêt e hevalo. Va ye tu dibînî, ez bi zimanê xwe jî nizanim. Ez file me, lê xwedî û xwedanên min kurmanc in… Tu dibînî min çi qas ji bo kurdan kir. Va ye tu halê min dibînî, ne ji bo lixwekirinê, ne jî ji bo xwarinê heye… Lê dîsa jî, ez nemirime hevalo!..’

Berê xwe dide Egîdê Cimo, bilûr û fîqên li ser maseyê hildide destê xwe û didomîne:

 ‘Tu dibînî, ev bilûr û fîqên Egîd in. Ev 60 sal in ku Egîd ji bo kurmancan li fîq û zirneyê dixe. Çi qas dengbêj di radyoyê de gotine, Egîd li pey wan sekiniye û ji wan re li fîq û bilûrê xistiye. Di tevahiya kilamên min de, fîq û bilûra wî ya xweş heye. Lê bi Xwedê, Egîd bêje ne rast e jî, ez dizanim ku birçî ye. Gilî û gazinên min ji bo vê yekê ne Salihê min… Hewce nake ku dirêj bikim, va ye tu rewşa me dibînî!.’

Belê, ji nava odeya ku em lê rûniştine, rewşa wan zelal û berbiçav dibû. Bêhna feqîrî û belengaziyê jê difûriya. Du sê rûniştek û kursiyên kevin û şikestî. Dolabeke camên wê jê ketî. Sobeyeke teneke ya daran. Ligel ku hewa gelekî sar e, tîna sobeyê tuneye. Pişt re em hîn bûn ku darê ku bixin sobeyê jî tuneye. Gava ku derî vedibe, hewayeke sar î cemidî li çav û birûyên me dikeve. Li erdê, berikeke ku mirov li devê deriyan jî ranaxe raxistiye. Li dîwêr, çend salnameyên ku du sal berê rûpelên wê qediyane. Di navbera min û Siyabend de, radyoyeke kevnar… Tiştên li nava malê ev bûn.

Çavê min diçe ser Karapetê dengzêrîn. Ligel xizanî û belengaziyê, di rûyê wî de heybeteke mezin. Kifş e mêrê berê ye. Zilamê civat û caqiyên giran. Dengbêjê kilamên mêraniyê. Hindik be jî, rî û simbêlê wî hatiye. Cakêt, pantor û îşlikê lê ye li hev nakin. Cakêtekî şîn î spîxêz, ji ber ku cakêt mezin e, destên wî xwiya nabin. Pantorekî reş, êlekekî gewr û ji dêvla solê ve şimikek heye di piyan de. Diyar e her yek ji hêla kesekî ve jê re hatiye kirîn.

Min ji bîr kiribû, wê gavê hate bîra min. Yekser rabûm ser xwe û îşlikê ku min li Stenbolê jê re kirîbû min ji çenteyê xwe derxist û radestî wî kir û got:

–Ev pêşkêşî ya te ye Mamê Karapet. Ne layîqê te ye, lê tu li qisûrê nenihêre.

Kêfa wî hat, kenekî zirav xwe li rûyê wî pêça, got:

-Mala te ava kurê min, lê te ji min re çima araq neanî. Mirov li vir gava diçe mala camêrekî, araqê bi xwe re dibe… 

Egîdê Cimo bilûra destê xwe datîne û dibêje:

-Aniye Gerabêt! Salihê bira ji te re araq jî aniye. Araqeke mosqovî!

Karapet:

-Ê baş e heyran, rehma Xwedê li gora miriyên wî be…

Ez 102 salî me dosto!

Berê xwe didimê, di navbera me de qisedanek dest pê dike:

-Mamê Karapet, niha tu çawa yî, halê te çi ye?

-Wê halê min çawa be? Va ye emrê min bû 100 sal, ne wisa?

-Erê, em bibêjin, nêzîkî 100 sal?

Destê xwe dirêjî berîka xwe ya cakêt dike, bi awayekî hêrsbûyî:

-Weleh, 102 jî, va ye paseporta min. Wê çi bi min bibe? Xwedê Teala ev kilam dane min, min ji xwe re çêkirine. Ez camêran ûxraq dikim, kêfa wan tînim. Camêrek tê mala min, para wî didimê. Ne wisa Egîd? Ez dibêjim, ‘Hûn ser çavan hatin!’ û ev e min tiştekî din jî nekiriye…

-Tu dibêjî, kêf kêfa min e!..

-Heyran, tiştekî min tuneye ez bidime we. Ez ev im. Dibêjin, ‘Hinek ji malê xwe, hinek ji canê xwe.’

Ez dixwazim ew hêdî hêdî were ser wan rojên berê. Rojên berê yên dengbêjiyê. Civatên berê. Gelo gava ku Karapetê Xaço li Deşta Xerzan bû, li Kûrahiya Bişêriyê, li Gundê Bilêder û Hethetkê bû, dîmeneke çawa derdiket holê? Wê gavê dengbêjên çawa hebûn? Navên wan çi bûn?

Dest pê dike û dibêje:

‘Dengbêjê me hebû yekî kor. Fileh bû, navê wî Sako bû, Sakoyê Kor jê re digotin. Axa û began dişande pey. Yekî extiyar jî, bi destên wî digirt, gund bi gund digerand. Wî kilam ji ber xwe ve çêdikirin. Sako ji her du çavan hafiz bû lo! Li gundên Filîtê Quto dima. Gundên Hethetkê û Bolindê. Li Hethetkê jî, du bavik hene; bavikên Eşîra Reşkotan; Mala Xalo û Mala Quto. Wekî min got, axa dişandin pey. Di Sala Fermanê de. Behsa sala 1915’an dikim. Li Farqînê begek heye. Farqîn jî, bajarekî delal e, bajarekî Diyarbekirê ye. Ji Pira Êlihê heta Farqînê 15 kîlomêtro ye. Li Farqînê, begek heye, Behram Beg. Beg dişîne pey Sakoyê Kor…

-Fetah Begê Mîrê Xêrzanê jî heye, ne?

‘Erê lê. Fetah Begê Mîrê Xerzan li Zoqê rûdinê. Behram Begê li Farqînê ayrî ye. Hingê hikûmat tunebû. Qaymeqamtî li Zoqê bû. Neyse, ev dengbêj çû Farqînê mala Behram Begê. Go:   Ferman e Li Stenbolê şer e Li Edenê li fila dane Sal qelibî dora salê Dora êsîrê van deran e Ezê bi hafa gundê Cano ketim Bi milê zilaman girtin Ji qulê keviran ji nava zadan dikişandin   Kêfa Behram Begê tê. Sako şerm nake, kor e. Kilama xwe diguhêze û dibêje:   Begê min ez çûme Bedlîsê li wî sirtî Giran e eskerê vî Ûrisî bi ser de girtî Mihacir ji bajêr derketin bi hêsîrtî Nizanim ev çi dem e çi dewran e Mihaciran sînorên xwe vedane Ê fila li ser zikê têr bû kuştin Ev mihacir temam li çolê bêxweyî mane   Beg got: -Sako, ev çênebû!

Sako got:

-Begê min ev jî tewîna wî ye! Heta vêga kêfa te dihat, tu bi vê xeberê çima aciz dibî? Ev jî, cewaba wî ye.’

-Wekî din dengbêj hebûn?

‘Yekî misilman jî hebû. Xwedêdan bû navê wî. Li gundê me Bilêderê dima. Gava wî kilam digot, ez biçûk bûm. Min li ber dewar-mewaran kilam digot, kilamên keçik meçikan. Min ne ji axa û began re, ji xwe re digot. Min kilamên beredayî digot. Min kilam baş dizanibûn.’

Gelo Karapetê Xaço dengbêjiya xwe ji kê girtiye. Wekî tê zanîn, di dilê her dengbêjî de pîrek, hezkiriyek, dengbêjekî mezin heye. Karapet feyza xwe ji kê girtiye? Di binê bandora kîjan dengbêjî de maye?

‘Wele hema ji sê pa temam kilamên min in. Min ji kesî kilam negirtine, exlebî kilamên min in. Jixwe Sakoyê Kor bû û Xwedêdan hebû. Wan kilam digotin, min nedigot. Min digot, lê min li civatan nedigot. Min şerm dikir li civata camêran kilam bigota. Min ji xwe re li ber dewaran digot. Lê dîsa jî, wekî min nikaribûn bigotana. Çend kilamên wan ên xweş hebûn. Min zehf zanibû camêr, qey dikaribûn wekî min bigotana?! Ji bavê wan zêde bû wekî min bigotana. Lê weleh min şerm dikir li civatan bigota.’

Dîsa gotinên wî dibirim û dipirsim:

-Tu çend kilaman dizanî, tu heta kingê dikarî bibêjî?

‘Ku bêne bîra min, heta heye dikarim bibêjim. Ku bihiştana, ne du roj, ne sê roj, min dikaribû heta du mehan kilam bigotana. Min ê kilamên zilaman bigota, kilamên mêraniyê. Ez dengbêjê kilamên mêraniyê me hevalo! Gazî min dikirin, ez diçûm Radyo Komîtê. Li vir, ji min re digotin, ‘Vê bêje, vê bêje!’. Li radyoyê digotin, ‘Ev nabe, ev nabe, ev nabe.’ Ez vê gavê jî dest pê bikim, ku newestim, heta 300-400 kilamî dikarim bibêjim. Me yê xwe rehet bikira, saetek dudu me yê dîsa bigota. Gotineke me kurmancan heye; dibêje, ‘Bira biratî ye, bazar beyanî ye.’ Herçî di vê topraxî de, li ti derî, kes nikare wekî min bibêje.’

Karapetê Xaço di 25 saliya xwe de Deşta Xerzan, Reşkotan, Bişêrî û Misircê (Gurdilan) terikandiye û derbasî Binxetê bûye. Heta sala 1946’an, li Qamîşloyê maye. Di 1946’an de jî, tevî jina xwe Melek Xanim û kurê xwe Sêrop berê xwe dide Erîvana Ermenistanê. Di ser û binê gotina xwe de, behsa Xerzan û Reşkotan dike. Gelo çi qas bêriya wan deran kiriye? Îro bihiştana, gelo wê biçûya wir? Werin em bi hev re guhên xwe bidin bersiva vê pirsê:

‘Weleh lawo, ji Diyarbekir heta Bişêriyê, Reşkotan û Pira Batmanê gund bi gund, kanî bi kanî ez nas dikim. Ha vê gavê camêrekî kurê camêran bi milê min bigire bibe, ez ê yek bi yek navê çiya, deşt, newal û kaniyan bibêjim. Hema ew dera roja ku dê û bavê min kuştine û ji wê rojê ve min nedîtiye, bêle weleh ku min bidîta, baş bû. Çawa di sala 1915’an de, bavê min kuştine, ez ji Bilêder derketime. Tu zanî, ez ji Bilêderê me Salih… Wan filehên xwe kuşt, ez derbasî gundê Filîtê Quto bûm, wî filehê xwe nekuştin. Dest neda filehên xwe. Em li wê derê xilas bûn.’

Di vê navberê de, me jê xwest ku ew kilamekê ji me re bibêje. Egîdê Cimo kete nav gotinê û xwest ku Karapet kilama Filîtê Quto bibêje. Va ye bi bilûra Egîdê Cimo kilama Filîtê Quto ji wî dengê qirase û efsane. Feyzoyê Riza jî, destûr digire û benda duyemîn dibêje: ‘….Heylo heylo heylo heylo heylo heylo Heylo heylo heylo heylo Şemê rebenê Şemê digo Filîto lawo li maltîka karwanê xwêyo Daniyê Kaniya Badereşê lawo ser avêyo Şemê rebenê Dibê, Filîtê Quto gelo digere dîsa li xirabiyê Şemê rebenê Şemê digo, Filîto lawo dilê minê wê dil dibêyo Ne min go, neçe pêşiya van terş û talanan De ters û talişî gune ne çavê Jin û zarokê wana li rê ne lo Şemê rebenê….’

24 saetên Karapetê Xaço

Gelo 24 saet, ango rojeke Karapetê Xaço çawa derbas dibe. Serê sibehê radibe çi dike? Di baxçe û hewşa xwe de çandinî û kolanê dike? Wekî berê kilaman dibêje? Civata wî çêdibe? Têkiliyên wî û gundiyan çawa ye? Li gundê wan, kurd hene, an na? Em dixwazin dengbêjê me bersiva van pirsan bide. Dide jî:

‘Ez ê çi bikim? Carinan heta êvarê dikevim binê lihêfê û serma ye. Agir tuneye. Ku germ be, ku dinya germ be, diçim nava gund. Hinek extiyarên wekî min hene, diçim ba wan. Em bi kaxizan dilîzin. Em wextê xwe diborînin. Wekî şevbihêrk ha! Te fêm kir? Heta dibe êvar, dîsa em tên mala xwe.’

-Kar û barê nava bêxçe jî dikî carinan?

‘Çii?’

-Kolanê jî dikî carinan, kolanê?

‘Oho! Xwedê ji te razî be, tu henekên xwe bi min nakî! Tu dibînî Egîd, Saliho pirsên çawa dike?’

Li ser vê gotina Mamê Karapet her kes dikene. Vê carê kurê wî Sêrop jê dipirse:

‘Nava baxçeyê xwe da dişixwilî?’, dibêje?’

‘Wileh lawo, îcar ez hew dikarim! Ez şixwilîme mesela 50-60 sal. Îcar dora xebata kur û neviyan e.’

Gava ku behsa xebata nava bêxçe tê kirin, Egîdê Cimo yekser dikeve navê û dibêje:

‘Karapet, tu zanî hezkirina te di dilê min de çi qas heye. Çaxê ez hatim vir pey te. Ji bo xebata radyoyê. Kurê te jî, li ba te bû. Bêmane, mer di destê te de bû ez hatim, rast e?’

‘Wisa ye Egîd!’ dibêje Karapet

‘Me nasiya xwe wê gavê da hev…’

‘Hingê Casim bû, Xelîlê Mûradov bû di Radyoyê de.’

‘Erê, lê ez hatim pey te. Piştî me nasiya xwe da hev, te mera xwe danî, hatî cem min. Te kilamek got. Min got; ‘Camêr, ez li te digerim!’

Dîsa kenekî biteql di nava odeyê de olan da.

Gundê Karapet Solxoz

Solxoza Çaran, ango bi navê nû Vozkîhader, gundekî ermeniyan e. Bi qasî saetek nêzîkî paytexta Erîvanê ye. Her wiha gund çend kîlomêtro nêzîkî Balafirgeha Erîvanê ye. Gund ji 130-150 malan pêk tê. Gund wekî tevahiya gundên li Ermenistanê di nava xizanî û belengaziyê de digevize. Li gund, çandinî û xwedîkirina heywanan tê kirin. 6-7 malên kurdên êzîdî jî, li vî gundî hene. Beriya ku em bipirsin, Mamê Karapet dest pê dike navên kurmancên li gund dijimêre:

‘Mala Hesen, Mala Dewrêş hene. Dewrêş mala xaltiya te ne, ne wisa Egîd? Kurê Paşe maye. Zarê Derwêş; Îşxan, E’mer û Ehmed jî çûne. Du kurên wî mane. Kurên Hesen mane, yên Şerîf mane.’ 

Dipirsim:

Têne civata te, carinan tu ji wan re kilaman dibêjî? Li te dipirsin?

‘Na camêr, çi civat, çi hal? Mirî ne, kesek nemaye,’ dibêje.

Dengbêjiya berê / Dengbêjiya Îro

Gelo dengbêjiya berê û dengbêjiya îro, gava ku mirov bide ber hev, wê dîmeneke çawa derkeve holê? Dengbêjî berê baş bû, an îro? Guhê me li gotinên dengbêjê sedsalî ye:

‘Lo lawo, qey dengbêjiya berê ma? Berê jixwe axa bûn û dengbêjan jî ji wan re digot. Ku dengbêj li gorî dilê axê bigota, axê dengbêj û jin û zarokên wî xwedî dikir. Deng tê te? Axa û beg biçûna kû derê, dengbêjê xwe bi xwe re dibir. Heger li ba axayê din dengbêj hebûya, wê her du dengbêj bi hev re bigotana, heta zora hev dibirin. Wê dengbêjan kêfa axa û begê xwe bianiyana. Ev civatên berê bûn. Civatên cimaetî em dibêjin. Vê gavê bûye hikûmat, bûye radyo.’

Kurê wî Sêrop dipirse: ‘Tu dibêjî, dengbêjiya berê nemaye?’

‘Na lo, ka ew dengbêjiya berê? Malnexirabo, wele gava em diçûn civatan, ji heft gundan dihatin hafa me. Kesî wê rojê li mala xwe nan nedixwar. Her kes dibû mêvanê mala ku em lê bûn. Dewleta xelqê bû ku civata dengbêjan bidîtana. Di civata dengbêjan de, mirovan nivîşk dixwar, penêr dixwar, savar û goşt dixwar. Daweta bêdengbêj daweteke mirî bû.’

Mamê Karapet nahêle ez pirseke din bikim, şûşeya xwe ya araqê dadigire, dixwaze Egîdê Cimo û Feyzo jî dagire. Feyzo ji hurmeta xwe naxwaze vexwe. Kurê wî Sêrop jî, şaşmayî maye çima em araqê venaxwin, bi misilmaniya me ve girêdide. Karapet şûşeya xwe hildide, bi Egîdê Cimo re sohbet dike û dibêje:

‘Kilam zilamekî mêrxas e, xelk li serî dibêje.’

‘Egîd dagire, em 50 gramî vexwin. Feyzo, tu bimirî jî, tu yê kasekê vexwî! Egîd, hikûmeta ermeniyan guh neda me. Egîd dizane, ez ji vir bi piyan diçûm Radyoya Erîvanê. Min ê bikira qareqar, heta ruhê min derketa.’

Makîne, an jî erebe tunebûn ku tu peya diçûyî radyoyê?

‘Makîneya çi, halê çî? Qey tu pereyê min hebû ez bi makîneyê biçûma? Heger çend banqinot pereyê min jî hebûya, min ê ji kîsê xwe araq jî bikiriya…’

Egîdê Cimo:  ‘Rast e, araqa xwe dikir cêba xwe dianî. Dixwar, paşê digot.’

Û dîsa jî nedihiştin ku kilamên mêraniyê, kilamên zilaman bibêje, ne wisa?

‘Ha rehmet li gora miriyên te! Wisa bû ha! Digotin, kilamên keçikan bibêje. Kuro, min çi kilam gotin, haya min ji komûnîstiyê tuneye. Dibêjin, ‘Ev na!’, ‘Ev na!’ Min kir nekir ne bi dilê min e. Ez çi bêjim heyra? Kurikek bi min re ye, bi erebî me bi hev re xeber dida. Bi erebî gote min, ‘Xalê Karapet, tu filan kilamî nizanî?’ Min jê re got, ‘Lawo, wele ew kilam hê di sala 1915’an de min li ber gê, li çolê min digot, lê weleh ne kilama zilaman bû. Min go, ev ne kilam e, eyb e ez bêjim. Kurikê ereb aciz bû û ji min re got, ‘Di diya wan nim, bibêje, jixwe ew fêm nakin kîjan kilamên keçikan e, kîjan yên mêrxasiyê ne.’ Pişt re min dest pê kir, min kilama Zembîlfiroş got. Hemû li dora min civiyan. Fileh jî hebûn, misilman jî hebûn. Ez bi filekî nizanim. Ji hev re dibêjin, ‘Hêdakîrkîr e, hêdakîrkîr e.’ Ez çi zanim ‘hêdakîrkîr’ çi ye?’

‘Hêdakîrkîr e’, yanî ‘ecêb e’ dibêje Sêrop.

‘… Yek ji wan dibêje, ‘Tu çawa hîn bûyî?’, yek dibêje, ‘Yazî û xwendina te heye?’ Min got, ‘Weleh navê sêv û pirteqalê jî ismetî nizanim!’ Lê min got, ‘Ez dikarim vê gavê li ser te kilamekê bibêjim.’ Min jê re got, ‘Tu dizanî kilam çi ye? Zilamekî mêrxas e, xelk li serî dibêje.’ Kilamên miriyan başqe ne û kilamên zilaman başqe ne, min ji wan re got. Wele min got. Ez bi piyan dîsa hatim malê. Hinek hevalên min hebûn li nava gund. Ji min re gotin, ‘Me got, vê kilamê, vê kilamê bibêje, te çima kilamên ku me xwest negot?’ Min ji wan re got, ‘Lawo nahêlin, qêy ez çi zanim. Ez rebenê Xwedê bi hikûmatê nikarim!’ Wisa em ji hev xelas bûn, îcar em vêga azad in. Kîjan em dixwazin em dibêjin, ne wisa Egîd?’

Dîsa şûşeyên xwe li hev dixin. Di vê navberê de, Karapetê Xaço berê xwe dide Feyzoyê Riza û jê re dibêje:

‘Malnexirabo, min digot, tê berxekê ji min re bînî…’

Feyzo lê vedigerîne:

‘Biharê, biharê Apê Karapet.’

Pirseke din lê dikim:

-Mamê Karapet, va ye li ba me rûniştiye, Mîrê Bilûrê Egîdê Cimo. Ji bo te mirovekî çawa ye?

Dibersivîne:

‘Egîdê Cimo, ez çûme daweta kurê wî jî. Li Zeytûnê. Rast e, Egîd mîrê bilûrê ye. Birinciyê wan Egîd e. Vê paşiyê yekî misilman jî hebû. Navê wî Xelîlê Evdile bû. Bes wekî lal digot, çend meqam digot û disekinî. Bilûra Egîd xurt e, bilûra adetî ye. Li vî welatî Egîd e. Digotin, Şamîlê Beko lê dixe. Piçekî kubar bû. Xwedê ji kubaran hez nekiriye. Rojekê hat mala min, wê li mala min razê. Jê re distrêm jî. Ji min re dibêje, ‘Karapet, nebêje yekî biçûk hatiye mala min.’ Min jê re got, ‘Heyra, Xwedê mezin e. Xwarina me ev e, va ye ev jî ciyê te ye tê razê.’ Egîd ev 60 sal e lê dixe û baş lê dixe.’

Dipirsim: Em kilameke din nebêjin?’

Kêfa wî tê, dest bi kilama Îzet Begê dike:   ‘Hay lê hay lê hay lê hay lê hay lê mîro Îzet Begê tu paşayê kurda yî bêtedbîro Dibê, roja me derketî ji Gola Kêrsê Lawo ji xwe re ji Sabilatê Bila kula Xwedê bikeve berê mala Waliyê Mûşê, Cendirmê Kêrsê, Yûzbaşiyê vê Xelatê Çawa li pey bavê Salih torinê lê li malê Ketine Welatê Serhedê, ketine taqîbatê…’

Dengbêjê Malbata Filitê Quto

Hêdî hêdî em tên ser Eşîra Reşkotan û serekê wan Mala Filîtê Quto. Wekî ku Karapetê Xaço dibêje, bi salên dûvedirêj ji Malbata Filîtê Quto re dengbêjî kiriye û li gorî gotina wî, bi xêra kilam û dengbêjiya xwe ji mirin û kuştinê rizgar bûye. Behsa wan rojan dike:

‘Pişo û Hesen kurê Filîtê Quto ne. Birayên hev in. Ew axa û beg bûn. Memleket di destên wan de bû. Ez ji te re dibêjim, her yekî ji wan xwediyê 25-30 gundî bûn. Ez yekî fileh bûm. Min cotê wan dikir, li ber ga û gamêşên wan bûm lawo!.. Diçûn pêşiya terş û talanên xelkê. Jêhatî û tifingçî bûn. Wele camêr ji min re baş bûn, min dewarên wan xwedî dikir. Min nedikuştin. Min ji wan re kilam jî digotin, gezek nan didan min ha!..

Di van salan de, min li ser bavê wan Filîtê Quto kilam çêkir û got. Kilama Filîtê Quto û Mamê Elê Etmankî. Ev kilam kilama Reşkotiyan û Etmankiyan e. Şer li ser Bazinbeleka milê Elê pêktê. Li Kevanê Qîre, Delana Paşo şerekî giran pêktê. Filîtê Quto li wir ji hêla Etmankiyan ve tê kuştin. Ev jî, dibe sedem ku Eşîra Reşkotiyan li Eşîra Etmankiyan were xezebê. Etmankî ji Bedlîsê hatibûn. Barê wan xwê bû û ji ser Deşta Xerzan û Reşkotan barê xwe ji bo firotanê dibirin Diyarbekirê. Welhasil, piştî ku Filîtê Quto tê kuştin, Reşkotî ji Etmankiyan 52 kesan dikujin. Jixwe 55 kes di karwanê Etmankiyan de hebûn. 3 heb ji wan sax difilitin. Ew jî; Ji Mala Xizê Reşûlê Şênî, Ji Mala Seydê Silêmanê Têlo û ji Mala Emê Resûlê Bêlik. Kilam ji devê diya Filîtê Quto Şemê ve tê gotin, ku cara ewil min gotiye û îro gelek dengbêj jî dibêjin.’

“Dengbêjiya bêaraq ne xweş e.”
“Ez pîr dibim, dil pîr nabe!”

Di vê navberê de, dibe teqereqa şûşeyan. Karapet û Egîdê Cimo dest bi vexwarinê dikin. Bi kêf û eşqeke mezin şûşeyên xwe li hev dixin. Mamê Karapet dêhna xwe didê ku bi mereqeke mezin li wî û şûşeya li destên wî dinihêrim, gotinê tîne ser vexwarinê û serpêhatiyeke xweş vedibêje:

‘Misilmanan araq venedixwar. Ne wan dixwar, ne jî dihiştin ku em bixwin.’

Bi vê gotinê re dîsa dibe hîrehîra me, em dikenin. Dipirsim:

Tu heyfa wan salan hiltînî Mamê Karapet?

Axaftina xwe didomîne:

‘Ji Îdirê du kes hatin, hatin Korbilaxê, mala Şêx Elî. Şêx Elî şêxê misilmanan bû. Kurê şêx hate pey min ku ez li civata wan kilaman bibêjim. Ez çûm, ez ê ji wan re bistirêm. Ez ê ji wan re du şevan kilam bibêjim û ew ê peşkek araq nedin min, qey wisa dibe? Tiştekî tewş e, ne wisa Egîd? Di bextê min de, min dît du heb pakreşîş (leşkerê ser sînor) hatin. Esker rûs in. Du şûşe jî araq bi xwe re anîn, li ser maseya ku ez lê me danîn. Ez jî fileh, ew jî fileh in lo! Me her siyan araqên xwe vexwarin. Dengê min jî vebû. Her du eskerên rûs rabûn çûn. Ez mam bi tenê di nava wan de û kilamên xwe dibêjim. Di wê navberê de, jinên wan hatin û şûşeyên ku me pê araq vexwaribûn birin avêtin poxanê. Ez jî dibînim. Şex Elî wê gavê çûbû destmêjê. Çend deqe şûn de hat. Ez li tenişta wî me, ew şêx e, ez jî meriv im, ne wisa? Ji ber ku jinên wan şûşeyên ji devê me birin avêtin, ez aciz bûbûm. Min got, ‘Şêx Elî.’ got, ‘Lebê.’ Min got, ‘Şêx Elî, tu dimsê dixwî?’ Got, ‘Dixwim.’ Min got, ‘Tu mewîjan jî dixwî?’ Got, ‘Çawa mewîjan naxwim?’ Min got, ‘Tu sincoq mincoqan jî dixwî?’ Got, ‘Erê, dixwim!’ Min şûşeya araqê hilda destê xwe û jê re got, ‘Ha ev jî, ji wê ye ha; ev jî, wekî mewîja ye!’ Min got, ‘Şex Elî, ka çi di vê şûşeyê de hebû, jinên we bir avêt. Tu herî malekê, tu zanî tu kî û çûyî mala kê. Wekî qeweta xwe bixwe, xwe serxweş neke. Çêrê xelkê neke. Şer neke. Dêhna xwe bide xwe. Ev av ne heram e, ev jî, ji mewîjan çêbûye. Hûn ne baş in, ne baş?’ Du rojan li wir mam. Me qareqar kir ji wan re, têra dilê xwe kilam gotin û ez hatim mala xwe.’ 

Gava ku mijûl dibe, kuxtekuxt pê dikeve, li ser hev dikuxe. Berê xwe dide Egîdê Cimo û jê re wisa dibêje:

‘Ez pîr dibim, dil pîr nabe Egîd, di diya xweyî nim!…’

Dixwazim pê li damarê mêraniya wî bikim, dipirsim:

Ji te re bibêjin, ‘Dev ji dengbêjiyê berde, êdî kilaman nebêje.’, tu yê çi bikî?

Dikene, çav lê zoq dibin. Bersiva wî pir balkêş e jî:

‘Yê ku wisa bibêje, ismetî aqil di sêrî de tuneye. Kuro, jixwe ne def bi min dibe, ne jî zirne. Egîd li mey, fîq û zirneyê dixe, ez jî kilaman dibêjim. Ev bi min dibe. Xwedê Teala dengek daye min û sermiyanê min jî ev e. Başqe tiştek tuneye… Dengbêjî û zirnelêxistin bi para me ketiye, em dibêjin û lê dixin. Yê te jî, qelem û nivisandin e, ne wisa Salihê min. Hê jî hûn lave nakin, hûn ne qayîl in, em we ûxraq dikin hevalo!.. Ez ê çawa dev ji dengbêjiyê berdim, min çawa 101 sal kiriye? Ji dengbêjiyê! Tu jî, kilam û stranên xweş bibêjî, tê jî, 100 sal bikî… Heta ku li ser piyan bim û heta ku bikaribim, ez ê bibêjim.’

Gelo ji dengbêjan kê diecibîne. Ji bo wî kîjan dengbêj zor û jêhatî ne? Em kesên li civatê bi bersiva wî şaş û metel dimînin:

‘Li vî welatî, dengbêj li ser xwe nabînim. Li welatê derve jî, yê baş jî, jixwe çûne ber rehma Xwedê. Li Arakîs Solxoz, Feyzo li malekê got, xweş kir camêr. Marûfê Dengbêj jî hatibû wir. Gava Feyzo got, dengê wî yê cehalan bû ha, wekî dengê min ê berê. Min Şeroyê Biro jî dîtiye, min rehmetiyê Mecîdê Faris jî dîtiye. Ew ne dengbêj bûn! Mihemed Arifê Cizrawî ‘Xezal xezal.’ dibêje, hew! Ew dengbêjê min got hebû, Sakoyê Kor, ji zû ve miriye. Seîdê Cizrawî hebû, ji Dêrikê, gundê Endîwerê bû. Wî jî, çend heb kilam digotin. Li Tiblîsê hevalekî min hebû, hema heval bû ha! Şeroyê Biro jî, li wir bû; dengbêjî dikir. Em ê bi hev re li Tiblîsê biçûna mala êzîdiyekî dewletî, ango dewlemend. Heta 11’ê şevê me yê ji wê malê re bistira. Tevî Koma Sûsika Simo jî me digot. Koliya Naftalyan jî hebû di nava komê de. Me ew deranî. Rojekê min ji Şeroyê Biro re got, ‘Şero, rehme li bavê te, em herin malekê kilaman bibêjin.’ Weleh camêr nehat…

Kawîs Axa beriya me kilam digotin. Gava Kawîs Axa kilam digot, ez 4-5 salî bûm. Di sala 1924’an de, mir. Kawîs Axa kilamên zilaman digot. Li ba min kî kilamên zilaman bibêje, ew dengbêjekî baş e. Kilamên keçikan ne tu kilam in lo. Dengbêjê kilamên eşqê û keçikan bêje, ew ne dengbêjekî baş e. Li van çiyayên hanê, dengbêjên baş hebûn, lê min tevan nedîtine. Dixwazim bibêjim, li ser xwe vê gavê jî dengbêj nabînim. Bi kilamekê du kilaman dengbêjî nabe hevalo! Dengbêj ew e 7 şev û 7 rojan kilaman bibêje, lê hê jî kilamên wî xelas nebin. Ez mehekê li ser hev jî bêjim, kilamên min xelas nabin…’

Karapet wekî zarokan kêfxweş e. Ji kêf û henekan nizane çi bike. Berê xwe dide Feyzoyê Riza û jê re dibêje:

‘Feyzo, ka kilameke xweş ji mamê xwe re bibêje, min tu hîn kiriyî, divê tu îro ji min re bibêjî. Ez ê bimirim, divê tu rêça min biajoyî. Her du mamên te Şeroyê Biro û Mecîdê Faris jî xweş digotin. Dengê wan xweş bû ha…’

‘Wele rast e Apê Karapet, tu mamoste û hosteyê min î.’ dibêje Feyzoyê Riza.

Feyzoyê Riza dest pê dike, bi bilûra Egîdê Cimo kilama Salih û Nûrê dibêje. Di benda duyem de, Karapet mafê gotina kilamê hildide destê xwe:   ‘Nûrê dibê, Saliho rebeno dilê min Ji vê bi dinyayê qet tunîne Saliho lo ay pismamo lo De rabe malik ji mala mîratê lo lo lo Wele xwedanî xêra li gundê me qet tunîne Çawa destê Salihê min xistin darê kelemçê Diyariya Diyarbekira şewitî lo dikutîne Dibê wezê têlê li ser têlê bijidînim Wezê Salihê xwe ji hepsa Cimûryetê bi zor derînim Saliho lo ay pismamo lo De rabe ji emrê xwe de çardeh saliyo lo…’

Serê sibehê, em ketibûn rê, hew me dît ji ber civata xweş a Mamê Karapet bûye êvar. Em ji sohbeta wî têr nebûn. Beriya ku roj here ava, ez dixwazim ku em derkevin derveyê malê û li der û dorê bigerin û bi hev re wêneyan bikişînin. Em derketin derve, hewayeke sar î cemidî heye. Gundê Karapet nêzîkî sînorê Tirkiyeyê, li hafa Çiyayê Agiriyê ye. Lew re jî, têlefûna min a ku piştî hatina Ermenistanê nedixebitî, sînyal da. Min dêhna xwe dayê ku ji wî gundî xeta Turkcellê dikişîne. Yekser min xwest ez sûrprîzekê bikim û li Dengbêj Salihê Qubînê yê li Batmanê bigerim, da ku bi Karapet re bidim xeberdan. Dengeki qiciq ji telefonê hat: ‘Aradiğiniz kişiye şimdi ulaşilamiyor. Lütfen daha sonra tekrar arayiniz.’ (Em niha nikarin xwe bigihînin kesê ku hûn lê digerin. Ji kerema xwe re paşê careke din bigerin.)

Em ê gaveke din vegerin Erîvanê. Ji ber ku rê ne xweş in. Çûna şevê xerabtir e. Lewma li ser piyan dixwazim Karapet çend tiştên din bibêje. Dîsa behsa wan rojên berê dike. Behsa Seîd Axayê Cizrawî, behsa şerma xwe ya kilambêjiyê dike:

‘Li Sûriyeyê, li bajarê Qamîşloyê, min bi Seîd Axayê Cizrawî re digot. Min li welatê me, li Diyarbekir, heta Binxetê û ji wir jî heta Ermenistanê min li her derê kilam gotine.

‘Li Reşkotan, em ê herin ji kurê axayê me re keçikekê ji gundekî bînin. Min jî, bi serê hespê jina axê girtiye. Yekî fileh û yekî misilman hevalên hev in. Wekî koçekan direqisîn jî. Ew diçûne dawetan, ez jî bi xwe re dibirim. Yê fileh kilaman nizane, yê misilman kilaman dibêje. Dizanin ku ez li çolê, li ber dewaran kilaman dibêjim. Kilamên beredayî ha, kilamên keçik meçikan. Her du hatin dora min, vir de wê de gotin. ‘Kurik, tu di diya me nî, tê kilamekê bêjî!’ Ez şerm dikim. Ez û kilamên li nava mirovan?! Min kir nekir, heyra fêde nake. Rabûm min kilamek got. Wê çaxê 15-16 salî bûm. Nayê hişê min min kîjan kilam got. Ew dawet xelas bû, em hatin.    

‘Dîsa li wir dêreke filehan tenê hebû. Îdeka filehan heye 50 roj. Ya misilmanan 30 roj e rojiya wan, ya filehan 50 roj e. Li Reşkotan û Bişêriyê, çi qas qîz û xort hebûn, hemû hatibûn wê dêrê. Dêreke zehf mezin bû. Temamê dengbêjan jî diçûn wê dêrê. Kî ku biçûya, nan û xwarina xwe bi xwe re dibir. Yê ku neaniya jî, li wir dêrê nan didayê. Ode jî zehf bûn, her kes li wan odeyan radiza. Li wir, dîsa kilam bi min dane gotin. Kêfa wan zehf ji min re hatibû. Ez zaro bûm û min kilamên kurmancî digotin. Jixwe gotineke jî, bi filehkî nizanim.

Rêbendan 2002 Êrîvan – Ermenistan

Jêrenot: Beşek ji wergera pirtûka ‘Bir Çigligin Yüzyili: Karapetê Xaço’ ya Salihê Kevirbirî ku di adara 2001’î de li Stenbolê ji hêla Weşanên Sî ve hate weşandin…

Ji bo gelek nivîs, lêkolîn, gotar, helbest û hevpeyvînên Salihê Kevirbirî ji kerema xwe vê linke bitikînin: