Qêrîna Bêdengiyê; Bangewaziyeke vekirî ji bo “PENa Navneteweyî” û wijdanê cîhanê di bin siya jêbirina nasnameya Kurdî de
Bangewaziyek ji PENa Kurdî
Qêrîna Bêdengiyê; Bangewaziyeke vekirî ji bo “PENa Navneteweyî” û wijdanê cîhanê di bin siya jêbirina nasnameya Kurdî de
Destpêk: Erdnîgariya êşê û felsefeya mayînê
Li wê dera ku dîrok bi xwînê tê nivîsandin û erdnîgarî bi sînorên destçêkirî hatiye parçekirin, gelek heye ku navê wî “Kurd” e. Ev netewe, ku wekî darberûyên çiyayên serbilind e, ne tenê ji bo axa xwe, lê belê ji bo parastina rûmeta mirovahiyê di nav şerekî dijwar de ye. Di vê gotarê de, mebest ne tenê vegotina bûyerên siyasî ye, lê belê rakirina wê perdeya stûr e ku li ser hişmendiyeke faşîst û nijadperest hatiye kişandin; hişmendiyek ku dixwaze ziman, çand û hebûna gelekî tune bike. Ev qêrîneke edebî û felsefî ye ji kûrahiya birînên Rojhilata Navîn ber bi navenda pênûsê (PENa Navneteweyî) ve.
Yekem: Ziman wekî xanî; dema ziman dibe çeper
Martin Heidegger dibêje: “Ziman xana hebûnê ye.” Nexwe, dema gelek ji zimanê xwe bêpar tê hiştin, di rastiyê de ji “hebûna xwe” bêpar maye. Zarokên Kurd, ji Bakur heta Başûr, ji Rojhilat heta Rojava, hîn jî di sedsala bîst û yekê de ji mafê bingehîn ê perwerdehiya bi zimanê dayikê bêpar in. Ev ne tenê siyaset e, ev “jenosîda spî” ye. Dema zarokek neçar dibe ku bi zimanekî din bifikire ku ne zimanê dayika wî ye, pêvajoya qutbûna ji kok û nasnameyê dest pê dike.
Li Rojavayê Kurdistanê (Sûriye), ku niha di bin agirê şer û dagirkeriya Tirkiye û milîsên tundrew de ye, dibistan li şûna ku bibin navendên zanistê, bûne qada sepandina zimanê neteweyên serdest û jêbirina dîroka Kurdî. Zimanê Kurdî, ku yek ji kevntirîn û dewlemtirîn zimanên Arî ye, di bin metirsiya tunebûnê de ye. Parastina vê zimanî, parastina cudahiya çandî ya hemû mirovahiyê ye.
Duwem: Rojava (Sûriye); di navbera çakûçê rejîmê û sindana faşîzma olî de
Rewşa Kurdan li Rojavayê Kurdistanê mînaka herî berçav a êşeke bêdawî ye. Heke duh rejîma Baas a Beşar Esad bi navê “neteweperestiya erebî” Kurd diçewisandin, îro ew komên ku xwe wekî “opozîsyon” bi nav dikin, karesateke mezintir diafirînin. Ew ne tenê ji aliyê siyasî ve faşîst in, lê belê kincên olî li xwe kirine û dijî Kurdan “cihadê” radigihînin.
Em dibînin ku desthilatdariya niha li herêmên dagirkirî mîna Efrîn, Serêkaniyê û Girê Spî, ji rejîma Esad xirabtir e. Li vir fetiwayên olî ji bo helalkirina xwîna Kurdan tên bikaranîn. Ev ew hişmendî ye ku tu cudahiya wê ji DAIŞê nîne. Di dema ku Kurd pêşengên şerê li dijî tarîperestiyê bûn, niha ji aliyê wan hêzên ku Tirkiye piştgiriya wan dike ve dibin armanc. Ev ne tenê şerê axê ye, şerê hişmendiyan e: hişmendiya demokratîk û pêkvejiyanê li hember hişmendiya xîlafetê û jêbirina “yê din”.
Sêyem: Şaşên kînê; medyaya erebî û afirandina “drinde û kafiran” ji Kurdan
Mixabin, dema em li televizyonên erebî, tirkî û farsî dinêrin, ji bilî gotara kîn û nefretê em tiştekî din nabînin. Tiştê ku mirov pê dilerize, ne tenê mirovên asayî ne ku bêrêziyê li Kurdan dikin, lê belê “nuxbeyên rewşenbîr” û mamosteyên zanîngehan in. Dema mamosteyekî zanîngehê li ser kanaleke erebî bi zimanê faşîstekî sedsalên navîn diaxive û fetiwaya cihadê li dijî gelekî dide, li vir wijdanê tevahiya neteweya ereb dikeve bin pirsê.
Ev medya wêneyekî şêwandî ji mirovê Kurd nîşan didin. Ew Kurdan wekî “metirsî”, “cudaxwaz” an jî “kafir” didin naskirin. Ev pêvajoya “dîvkirinê” (Demonization) ya neteweyekê ye. Dema mirovek di rêya medyayê de ji mirovbûnê tê rût kirin, kuştina wî dibe karekî asayî. Ev e ew karesata ku rojane Kurd di rêya ekranan de dibînin û bariya derûnî ya neteweyekê têk biriye.
Çarem: Dîmena keça Helebê; manîfestoya faşîzmê
Yek ji dîmenên herî trajîk û dilsoz ku vê dawiyê di medyaya civakî û kanalên erebî de belav bû, dîmena avêtina keçeke ciwan ji avahiyekê li bajarê Helebê ji aliyê çekdarên tundrew ve bû. Ew dîmen ne tenê tawanekî şer bû, lê belê manîfestoya hişmendiyeke tirsnak bû.
Çekdaran bi dengekî bilind hawar dikirin “Allahu Ekber” û nifir û hênên herî pîs li wê keçikê dikirin. Ev heman mentalîteya DAIŞê ye ku tê de navê Xwedê ji bo êşkencekirin û kuştina mirov tê bikaranîn. Vê dîmenê nîşan da ku li cem wan komên tundrew, jina Kurd tenê “destkeftiya şer” e û divê rûmeta wê were şikandin. Ev nîşana şikesta exlakî ya wê civakê ye ku rê dide bi navê pîroziyan, nizmtiro tawan were kirin. Ev keçik sembola hemû wan êşan e ku neteweya Kurd di bin destê hişmendiya faşîst de dikişîne.
Pêncem: Dawiya serdemê xîlafetê û hewcehiya guherîna hişmendiyê
Pêdivî ye neteweyên cîran (Tirk, Fars û bi taybetî Ereb) ji vê rastiyê fam bikin ku serdema xîlafet û împaratoriyan bi dawî bûye. Cîhana îro cîhana mafên mirovan, demokrasî û naskirina “yê din” e. Êdî nabe ku bi hişmendiya sedsala heftan an jî bi bîr û baweriyên neteweperest ên sedsala bîstan hukum li Rojhilata Navîn bê kirin.
Kurdistan wekî “derguşa şaristaniyê” mafê wê ye ku ziman û çanda xwe biparêze. Em daxwaza jêbirina tu neteweyekî nakin, lê belê em daxwaza wekheviyê dikin. Lê dema em dibînin ku kanalên wan ên televizyonê tenê kînê diçînin, em çawa dikarin behsa pêkvejiyanê bikin? Pêkvejiyan hewceyî diyalogê ye, ne fetiwayan. Hewceyî naskirina hevdu ye, ne sivkayetîkirinê.
Şeşem: Bêhêvîtî di navbera ekranan de; li ku ne rewşenbîrên wan?
Em wekî Kurd, di navbera ekrana mobîl û televizyonên xwe de, rojane rûbirûyê pêleke mezin a bêhêvîtiyê dibin. Em li dû nûçeyeke baş digerin, li dû dengekî mirovdost di nav “nuxbeya rewşenbîr” a wan (Ereb, Tirk, Fars) de digerin ku bibêjin: “Kuştina Kurdan tawan e, jêbirina zimanê Kurdî şermezarî ye.”
Lê ya ku tê dîtin, bêdengiyeke mirinê ye. Piraniya wan rewşenbîrên ku li Ewropayê behsa mafên mirovan dikin, dema mijar dibe Kurd, dibin neteweperestên tundrew an jî di rewşa herî baş de bêdeng dibin. Ev bêdengî, hevkarî ye ji bo kujer. Wijdanê neteweyekê hingê dikeve bin pirsê ku rewşenbîrên wê, ku divê wijdanê zindî yê civakê bin, bibin parêzerên faşîzma desthilatdarên xwe.
Hevtem: Bangewazî ji bo “PENa Navneteweyî” (PEN International)
Em ji vir, ji dilê êşên Kurdistanê, bang li rêxistina PEN û hemû navendên edebî û mirovî yên cîhanê dikin:
- Parastina ziman: Zimanê Kurdî di bin metirsiya jêbirinê de ye. Divê zext li ser dewletên dagirker bê kirin ku mafê perwerdehiya bi zimanê dayikê ji bo zarokên Kurd dabîn bikin.
- Rawestandina kîna medyayî: Divê çavdêriyeke navneteweyî hebe ji bo wan medya û kanalên ku gotara kînê û fetiwayên kuştinê dijî gelê Kurd belav dikin. Ev ne tenê medya ne, lê belê amûrên “jenosîda derûnî” ne.
- Parastina rewşenbîr û nivîskaran: Li hemû parçeyên Kurdistanê, nivîskar û helbestvan ji ber peyvên xwe tên girtin an jî tên terorkirin. Divê PEN bibe dengê van pênûsên bêdengkirî.
- Şermezarkirina tawanan li Rojava: Tiştê ku li Efrîn, Heleb û herêmên din ên Rojava diqewime, ne tenê şerekî siyasî ye, lê belê hewildanek e ji bo guherîna demografîk û tunekirina koka neteweyekê. Cîhan nabe li hember dîmena keça Helebê bêdeng bimîne.
Dawî: Xewnek ji bo asoyeke ronî
Di dawiyê de, em dibêjin: Kurd ne gelek e ku tenê ji bo mirin û girînê hatibe afirandin. Em gelekî zindî ne, xwedî edebiyateke dewlemend, felsefeyeke tije jiyan û eşqeke bêsînor ji bo azadiyê ne. Rojhilata Navîn bêyî Kurdan mîna baxçeyekî ye ku yek ji rengên herî ciwan jê hatibe dizîn.
Em daxwaza jiyaneke mirovane dikin. Em dixwazin zarokên me di dibistanan de bi zimanê dayika xwe hînî peyva “Aştî” bibin, ne ku di bin bombeyan de hînî peyva “Şehîd” bibin. Divê hişmendiya faşîzmê were şikandin û cihê xwe ji hişmendiyeke mirovî re bihêle. Ev ne tenê mafê Kurdan e, ev erka hemû mirovên azadîxwaz û hemû xwedî pênûsên wijdan-zindî ye.
Bila pênûs bibin mertal li hember şûrên tundrewan. Bila peyv bibe derman ji bo birînên kûr ên neteweyekê ku tenê tawana wî ew e ku dixwaze “xwe” be.
Pênûs, divê bibe qêrîna wê bêdengiyê ku salên dûr û dirêj e li ser Kurdistanê hatiye kişandin.
Hevserokên PENa Kurd
Rojbîn Perîşan & Miran Abraham
