بانگهوازێک لە له پێنی کوردهوە هاواری بێدەنگی؛ بانگەوازێکی کراوە بۆ “پێنی نێودەوڵەتی” و ویژدانی جیهان لە پەراوێزی سڕینەوەی ناسنامەی کوردیدا
بانگهوازێک لە له پێنی کوردهوە
هاواری بێدەنگی؛ بانگەوازێکی کراوە بۆ “پێنی نێودەوڵەتی” و ویژدانی جیهان لە پەراوێزی سڕینەوەی ناسنامەی کوردیدا
پێشەکی: جوگرافیای ئازار و فەلسەفەی مانەوە
لەو شوێنەی کە مێژوو بە خوێن دەنووسرێتەوە و جوگرافیا بە سنووری دەستکرد لەتوپەت کراوە، گەلێک هەیە کە ناوی “کورد”ە. ئەم نەتەوەیە، کە وەک داربەڕووەکانی چیاکانی سەرکێشە، نەک تەنیا بۆ خاکی خۆی، بەڵکوو بۆ پاراستنی شکۆی مرۆڤایەتی لە جەنگدایە. لێرەدا، لەم وتارەدا، مەبەست تەنیا گێڕانەوەی ڕووداوە سیاسییەکان نییە، بەڵکوو هەڵماڵینی ئەو پەردە ئەستوورەیە کە بەسەر عەقڵییەتێکی فاشیست و ڕەگەزپەرستدا کێشراوە؛ عەقڵییەتێک کە دەیەوێت زمان، کولتوور و بوونی گەلێک لەناو ببات. ئەمە هاوارێکی ئەدەبی و فەلسەفییە لە قوڵایی برینەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە بۆ ناوەندی قەڵەم (پێنی نێودەوڵەتی).
یەکەم: زمان وەک ماڵ؛ کاتێک زمان دەبێتە سەنگەر
مارتن هایدیگەر دەڵێت: “زمان ماڵی بوونە.” کەواتە کاتێک گەلێک لە زمانەکەی بێبەش دەکرێت، لە ڕاستیدا لە “بوونی خۆی” بێبەش کراوە. منداڵی کورد، لە باکوورەوە تا باشوور، لە ڕۆژهەڵاتەوە تا ڕۆژئاوا، هێشتا لە سەدەی بیست و یەکەمدا لە مافی سەرەتایی خوێندن بە زمانی دایک بێبەشن. ئەمە تەنیا سیاسەت نییە، ئەمە “جینۆسایدی سپی”یە. کاتێک منداڵێک ناچار دەکرێت بە زمانێک بیر بکاتەوە کە زمانی دایکی نییە، پڕۆسەی دابڕان لە ڕەگ و ناسنامە دەست پێدەکات.
لە ڕۆژئاوای کوردستان (سووریا)، کە ئێستا لە ژێر ئاگری جەنگ و داگیرکاریی تورکیا و میلیشیا توندڕەوەکاندایە، قوتابخانەکان لەبری ئەوەی ببنە مەڵبەندی زانست، بوونەتە مەیدانی سەپاندنی زمانی نەتەوە سەردەستەکان و سڕینەوەی مێژووی کورد. زمانی کوردی، کە یەکێکە لە کۆنترین و دەوڵەمەندترین زمانە ئاریاییەکان، لە ژێر هەڕەشەی فەوتاندایە. پاراستنی ئەم زمانە، پاراستنی جیاوازیی کولتووریی مرۆڤایەتییە.
دووەم: ڕۆژئاوا (سووریا)؛ لە نێوان چەکوشی ڕژێم و سندانی فاشیزمی ئایینیدا
دۆخی کورد لە ڕۆژئاوای کوردستان نموونەی بەرجەستەی مەینەتییەکی بێ کۆتاییە. ئەگەر دوێنێ ڕژێمی بەعسی بەشار ئەسەد بە ناوی “ناسیۆنالیزمی عەرەبی” کوردانی دەچەوساندەوە، ئەمڕۆ ئەو تاقمانەی خۆیان بە “ئۆپۆزسیۆن” دەناسن، کارەساتێکی گەورەتر دەخوڵقێنن. ئەمانە نەک تەنیا لە ڕووی سیاسییەوە فاشیزمن، بەڵکوو بەرگی ئایینییان پۆشیوە و “جیهاد” دژی کورد ڕادەگەیەنن.
ئێمە دەبینین کە حوکمڕانیی ئێستای ناوچە داگیرکراوەکانی وەک حەلەب، عەفرین، سەرێکانی و گرێ سپی، لە ڕژێمی ئەسەد خراپترە. لێرەدا فەتوای ئایینی بەکاردێت بۆ حەڵاڵکردنی خوێنی کورد. ئەمە ئەو عەقڵییەتەیە کە هیچی کەمتر نییە لە داعش. لە کاتێکدا کورد پێشەنگی شەڕی دژی تاریکپەرستی بوو، ئێستا لە لایەن هەمان ئەو هێزانەوە دەکرێتە ئامانج کە تورکیا پشتگیرییان دەکات. ئەمە تەنیا جەنگی خاک نییە، جەنگی عەقڵییەتەکانە: عەقڵییەتی دیموکراسی و پێکەوەژیان لە بەرامبەر عەقڵییەتی خەلافەت و سڕینەوەی ئەویتر.
سێیەم: شاشەکانی ڕق؛ میدیای عەرەبی و دروستکردنی “دڕندە، کافر” لە کورد
بە داخەوە، کاتێک سەیری تەلەفزیۆنە عەرەبییەکان، تورکییەکان و فارسییەکان دەکەین، بێجگە لە وتاری ڕق و کینە هیچی تر نابینین. ئەوەی جێگەی سەر سوڕمانە، تەنیا خەڵکی ئاسایی نین کە بێڕێزی بە کورد دەکەن، بەڵکوو “نوخبەی ڕۆشنبیر” و مامۆستایانی زانکۆن. کاتێک مامۆستایەکی زانکۆ لە کەناڵێکی عەرەبییەوە بە زمانی فاشیستێکی سەدەکانی ناوەڕاست دەدوێت و فەتوای جیهاد دژی کورد دەدات، لێرەدا ویژدانی تەواوی نەتەوەی عەرەب دەچێتە ژێر پرسیارەوە.
ئەم میدیایانە وێنەیەکی شێوێندراو لە مرۆڤی کورد نیشان دەدەن. ئەوان کورد وەک “هەڕەشە”، “جوداخواز” یان “کافر” دەناسێنن. ئەمە پڕۆسەی بە “دێوکردن ” (Demonization)ی نەتەوەیەکە. کاتێک مرۆڤێک لە ڕێگەی میدیاوە لە مرۆڤبوون دادەماڵرێت، کوشتنی دەبێتە کارێکی ئاسایی. ئەمەیە ئەو کارەساتەی کە ڕۆژانە کورد لە ڕێگەی سکرینەکانەوە دەیبینێت و باری دەروونیی نەتەوەیەکی تێک داوە.
چوارەم: دیمەنی کچەکەی حەلەب؛ مانیفێستۆی فاشیزم
یەکێک لە دیمەنە هەرە تراژیدی و دڵتەزێنەکان کە ئەم دواییانە لە سۆشیاڵ میدیا و کەناڵە عەرەبییەکان بڵاو بووەوە، دیمەنی خستنەخوارەوەی کچێکی گەنج بوو لە باڵەخانەیەکی شاری حەلەب لە لایەن چەکدارە توندڕەوەکانەوە. ئەو دیمەنە تەنیا تاوانێکی جەنگ نەبوو، بەڵکوو مانیفێستۆی عەقڵییەتێکی ترسناک بوو.
چەکدارەکان بە دەنگی بەرز هاواری “ئەڵاهو ئەکبەر”یان دەکرد و جنێوی ناشیرینیان بە کچەکە دەدا. ئەمە هەمان مێنتاڵێتی داعشە کە تێیدا ناوی خودا بۆ ئەشکەنجەدان و کوشتنی مرۆڤ بەکاردێت. ئەم دیمەنە دەریخست کە لە لای ئەو تاقمە توندڕەوانە، ژنی کورد تەنیا “دەستکەوتی جەنگ”ە و دەبێت شکۆکەی بشکێنرێت. ئەمە نیشانەی شکستی ئەخلاقیی ئەو کۆمەڵگەیەیە کە ڕێگە دەدات بە ناوی پیرۆزییەکانەوە، نزمترین جۆری تاوان ئەنجام بدرێت. ئەم کچە سیمبۆلی ئەو هەموو ئازارەیە کە نەتەوەی کورد لە ژێر دەستی عەقڵییەتی فاشیستیدا دەیچێژێت.
پێنجەم: کۆتایی سەردەمی خەلافەتەکان و پێویستیی گۆڕانی عەقڵییەت
پێویستە نەتەوەکانی دراوسێ (تورک، فارس و بە تایبەتی عەرەب) لەوە تێبگەن کە سەردەمی خەلافەت و ئیمپراتۆرییەتەکان کۆتایی هاتووە. جیهانی ئەمڕۆ جیهانی مافی مرۆڤ، دیموکراسی و دانپێدانانە بە “ئەویتر”دا. ناتوانرێت چیتر بە عەقڵییەتی سەدەی حەوتەم یان بە بیری ناسیۆنالیستیی وشکی سەدەی بیستەم حوکمی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بکرێت.
کوردستان وەک “لانکەی شارستانییەت” مافی خۆیەتی کە زمان و کولتووری خۆی بپارێزێت. ئێمە داوای سڕینەوەی هیچ نەتەوەیەک ناکەین، بەڵکوو داوای یەکسانی دەکەین. بەڵام کاتێک دەبینین کەناڵە تەلەفزیۆنییەکانیان تەنیا ڕق دەچێنن، چۆن دەتوانین باس لە پێکەوەژیان بکەین؟ پێکەوەژیان پێویستی بە دیالۆگ هەیە، نەک فەتوا. پێویستی بە ناسینی یەکتر هەیە، نەک سووکایەتیکردن.
شەشەم: نائومێدیی لە نێوان سکرینەکاندا؛ کوا ڕۆشنبیرانی ئەوان؟
ئێمەی کورد، لە نێوان شاشەی مۆبایلەکانمان و تەلەفزیۆنەکانماندا، ڕۆژانە ڕووبەڕووی شەپۆلێکی گەورەی بێ ئومێدی دەبینەوە. ئێمە بە دوای هەواڵێکی باشدا دەگەڕێین، بە دوای دەنگێکی مرۆڤدۆستانە لە نێو “نوخبەی ڕۆشنبیری” (عەرەب، تورک، فارس) دەگەڕێین کە بڵێن: “کوشتنی کورد تاوانە، سڕینەوەی زمانی کوردی شەرمەزارییە.”
بەڵام ئەوەی دەبینرێت، بێدەنگییەکی مەرگبارە. زۆرێک لەو ڕۆشنبیرانەی کە لە ئەوروپا باس لە مافەکانی مرۆڤ دەکەن، کاتێک دێتە سەر باسی کورد، دەبنە ناسیۆنالیستێکی توندڕەو یان لە باشترین حاڵەتدا بێدەنگ دەبن. ئەم بێدەنگییە، هاوکارییە بۆ بکوژ. ویژدانی نەتەوەیەک کاتێک دەخرێتە ژێر پرسیارەوە کە ڕۆشنبیرەکانی، کە دەبێت ویژدانی زیندووی کۆمەڵگە بن، ببنە پاساوهێنەر بۆ فاشیزمی دەسەڵاتەکانیان.
حەوتەم: بانگەواز بۆ “پێنی نێودەوڵەتی ” (PEN International)
ئێمە لێرەوە، لە ناو جەرگەی ئازارەکانی کوردستانەوە، بانگەواز بۆ ڕێکخراوی “پێن” و هەموو ناوەندە ئەدەبی و مرۆییەکانی جیهان دەکەین:
١. پاراستنی زمان: زمانی کوردی لە ژێر هەڕەشەی سڕینەوەدایە. پێویستە گوشار بخرێتە سەر وڵاتانی داگیرکەر بۆ ئەوەی مافی خوێندن بە زمانی دایک بۆ منداڵانی کورد دابین بکەن.
٢. ڕاگرتنی ڕق و کینەی میدیایی: پێویستە چاودێرییەکی نێودەوڵەتی هەبێت بۆ ئەو میدیا و کەناڵانەی کە وتاری ڕق و فەتوای کوشتن دژی گەلی کورد بڵاو دەکەنەوە. ئەمانە تەنیا میدیا نین، بەڵکوو ئامێری “کۆمەڵکوژیی دەروونی”ن.
٣. پاراستنی ڕۆشنبیران و نووسەران: لە هەموو پارچەکانی کوردستان، نووسەران و شاعیران بەهۆی وشەکانیانەوە دەخرێنە زیندان یان تیرۆر دەکرێن. پێویستە “پێن” دەنگی ئەم قەڵەمە کپکراوانە بێت.
٤. سەرکۆنەکردنی تاوانەکان لە ڕۆژئاوا: ئەوەی لە عەفرین و حەلەب و ناوچەکانی تری ڕۆژئاوا دەگوزەرێت، تەنیا شەڕی سیاسی نییە، بەڵکوو هەوڵدانە بۆ گۆڕینی دیموگرافی و لەناوبردنی ڕەگی نەتەوەیەک. جیهان نابێت بەرامبەر دیمەنی کچەکەی حەلەب بێدەنگ بێت.
کۆتایی: خەونێک بۆ ئاسۆیەکی ڕوون
لە کۆتاییدا، دەڵێین: کورد گەلێک نییە تەنیا بۆ مردن و گریان دروست بووبێت. ئێمە گەلێکی زیندووین، خاوەن ئەدەبێکی دەوڵەمەند، فەلسەفەیەکی پڕ لە ژیان و عەشقێکی بێ سنوورین بۆ ئازادی. ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەبێ کورد وەک باخچەیەک وایە کە یەکێک لە ڕەنگە هەرە جوانەکانی لێ زەوت کرابێت.
ئێمە خوازیاری ژیانێکی مرۆڤانەین. خوازیاری ئەوەین کە منداڵەکانمان لە قوتابخانەکاندا بە زمانی دایکیان فێری وشەی “ئاشتی” ببن، نەک لە ژێر بۆردوماندا فێری وشەی “شەهید” بن. پێویستە عەقڵییەتی فاشیزم تێک بشکێت و جێگەی خۆی بۆ عەقڵییەتێکی مرۆیی چۆڵ بکات. ئەمە تەنیا مافی کورد نییە، ئەمە ئەرکی هەموو مرۆڤێکی ئازادیخواز و هەموو خاوەن قەڵەمێکی ویژدان زیندووە.
با قەڵەمەکان ببنە قەڵغان لە بەرامبەر شمشێرە توندڕەوەکان. با وشە ببێتە دەرمان بۆ برینە قووڵەکانی نەتەوەیەک کە تەنیا تاوانی ئەوەیە دەیەوێت “خۆی” بێت.
قەڵەم، دەبێت هاواری ئەو بێدەنگییە بێت کە ساڵانێکی درێژە بەسەر کوردستاندا کێشراوە.
